Podręcznik

Rozdział 3: Historia

Okres

1485–1603

Czytanie

ok. 16 min

Pytania

12 pytań

Tudorowie: sześć żon, nowy Kościół i Armada

Pewien król chciał rozwodu i, żeby go dostać, dał całemu krajowi nowy Kościół. Jego troje dzieci zasiadało na tronie jedno po drugim, a religia kraju zmieniała się wraz z każdym z nich: najpierw protestancka, potem katolicka, potem znowu protestancka. Na koniec królowa, która nigdy nie wyszła za mąż, pokonała najpotężniejszą flotę Europy.

To jest historia Tudorów (the Tudors) i ich 118 lat na tronie. Poprzedni rozdział skończył się zwycięstwem Henryka Tudora (Henry Tudor) pod Bosworth i jego koronacją jako Henryk VII. Od niego zaczyna się ten rozdział.

1. 1485Henryk VII (Henry VII) zostaje królem i zaczyna się epoka Tudorów
2. 1509Henryk VIII (Henry VIII) zostaje królem; później zrywa z Rzymem i zakłada Kościół Anglii (Church of England)
3. 1547Edward VI zostaje królem w wieku 9 lat; za jego panowania powstaje Modlitewnik powszechny (Book of Common Prayer)
4. 1553Maria I (Mary I) zostaje królową i przywraca wiarę katolicką
5. 1558Elżbieta I (Elizabeth I) zostaje królową i przywraca Kościół Anglii
6. 1560Reformacja w Szkocji (Scottish Reformation): szkocki parlament kończy władzę papieża w Szkocji
7. 1588Anglia pokonuje hiszpańską Armadę (Spanish Armada)
8. 1603Elżbieta I umiera bezdzietnie i epoka Tudorów się kończy

Henryk VII: ostrożny pierwszy król z dynastii Tudorów

Po trzydziestu latach Wojny Dwóch Róż (Wars of the Roses) Henrykowi VII zależało przede wszystkim na dwóch rzeczach: żeby nie było więcej wojen domowych i żeby jego tron był bezpieczny.

Jego odpowiedzią było osłabienie możnowładców i wzmocnienie władzy centralnej. Wojnę Dwóch Róż prowadzili wielcy możni z własnymi prywatnymi armiami, więc im słabsi byli możni, tym bezpieczniej czuł się król. Był też bardzo ostrożny w wydawaniu pieniędzy i zgromadził dla Korony duży majątek.

Henryk VII sam przeglądał królewskie księgi rachunkowe, stronę po stronie podpisując je swoimi inicjałami, i te księgi zachowały się do dziś. Większość zaoszczędzonych przez niego pieniędzy wydał później jego rozrzutny syn, Henryk VIII.

Henryk VIII: sześć żon i nowy Kościół

Henryk VIII kontynuował politykę ojca, czyli silną władzę centralną. Najbardziej jednak pamięta się go z dwóch rzeczy: zerwania z Kościołem rzymskim i sześciu żon.

1. Katarzyna Aragońska (Catherine of Aragon): księżniczka z Hiszpanii. Ze wszystkich dzieci, które miała z Henrykiem, przeżyło tylko jedno: córka Maria. Kiedy Katarzyna nie mogła już mieć dzieci, Henryk zapragnął rozwodu.
2. Anna Boleyn (Anne Boleyn): urodzona w Anglii. Jej dzieckiem z Henrykiem była córka, Elżbieta. Wielu ludzi w kraju jej nie lubiło. Oskarżono ją o romanse z innymi mężczyznami i stracono w Tower (Tower of London).
3. Joanna Seymour (Jane Seymour): w końcu dała Henrykowi upragnionego syna, Edwarda. Niestety zmarła wkrótce po porodzie.
4. Anna Kliwijska (Anne of Cleves): księżniczka z Niemiec. Henryk poślubił ją, by zawrzeć sojusz polityczny, a małżeństwo szybko zakończono. Henryk wybrał ją, gdy zobaczył jej portret namalowany przez nadwornego malarza Holbeina, ale przy pierwszym spotkaniu był rozczarowany i małżeństwo trwało zaledwie około pół roku. Anna mądrze zgodziła się je zakończyć i w zamian otrzymała bogate ziemie, dobry dochód oraz tytuł „ukochanej siostry króla”. Przeżyła wszystkie pozostałe i była ostatnią z sześciu królowych, która zmarła.
5. Katarzyna Howard (Catherine Howard): kuzynka Anny Boleyn. Podobnie jak Annę oskarżono ją o romanse i również ją stracono.
6. Katarzyna Parr (Catherine Parr): wdowa, którą Henryk poślubił pod koniec życia. Przeżyła Henryka i ponownie wyszła za mąż, ale niedługo potem zmarła.

Nowy Kościół, żeby dostać rozwód

Henryk i jego pierwsza żona Katarzyna nie mieli syna, który by przeżył, a on chciał się z nią rozwieść i poślubić inną kobietę. Anglia była jednak krajem katolickim, a na rozwód potrzebna była zgoda papieża. Papież odmówił.

Henryk odciął więc Anglię od Kościoła rzymskiego i utworzył Kościół Anglii (Church of England), w którym miejsce papieża zajął król. Odtąd to on mianował biskupów i ustalał zasady sprawowania nabożeństw.

Reformacja: skąd wzięli się protestanci

Kiedy Henryk kłócił się z papieżem, przez Europę przetaczała się o wiele większa zmiana: reformacja (the Reformation). Był to ruch, który podważał władzę papieża oraz wiele wierzeń i zwyczajów Kościoła rzymskokatolickiego.

Jego zwolenników nazywano protestantami (Protestants) i tworzyli oni własne Kościoły. Protestanci i katolicy różnili się w trzech ważnych sprawach:

Czytanie Biblii we własnym języku, a nie po łacinie

Żadnych modlitw do świętych ani w sanktuariach (miejscach świętych)

Osobista więź z Bogiem jest ważniejsza niż posłuszeństwo Kościołowi

Walia i Irlandia

Walia: formalnie połączona z Anglią

Silniejsza władza centralna Henryka VIII nie zatrzymała się na granicach Anglii: sięgnęła też do Walii (Wales) i Irlandii (Ireland). Za jego panowania parlament uchwalił ustawy znane jako Akt o rządzie Walii (Act for the Government of Wales). Formalnie połączyły one Walię z Anglią. Od tej pory Walia miała swoich posłów w Izbie Gmin (House of Commons), a jej sądy i prawo zostały zreorganizowane.

Sami Tudorowie byli Walijczykami. Rodzina pochodziła z Anglesey, wyspy u północnych wybrzeży Walii, a w 1485 roku Henryk VII wylądował w południowo-zachodniej Walii i zbierał żołnierzy, maszerując w stronę Bosworth. Rodzina, która związała Walię z Anglią, sama była więc walijska.

Irlandia: Henryk VIII zostaje „królem Irlandii”

W tamtych czasach prawie wszyscy w Irlandii byli katolikami. Henryk VII i Henryk VIII rozszerzyli angielską kontrolę poza Pale (the Pale, obszar wokół Dublina). Henryk VIII przyjął też tytuł króla Irlandii (King of Ireland). Wprowadzono angielskie prawo, a miejscowi przywódcy musieli słuchać lorda namiestnika (Lord Lieutenant), królewskiego zarządcy w Dublinie.

Reformacja wywołała jednak w Irlandii sprzeciw. Anglicy próbowali narzucić Irlandczykom religię protestancką, a do tego wprowadzili angielskie zasady dziedziczenia ziemi. Irlandzcy wodzowie (chieftains, przywódcy klanów) zbuntowali się i nastąpiły lata okrutnych walk.

Troje dzieci, trzy wyznania

Henryk VIII zmarł w 1547 roku. Jego troje dzieci wstępowało na tron jedno po drugim, a z każdym nowym władcą religia kraju skręcała w innym kierunku.

Edward VI: chłopiec, protestancki król

Syn Joanny Seymour, Edward VI, został królem w wieku 9 lat. Był gorliwym protestantem. Za jego panowania Kościół Anglii otrzymał Modlitewnik powszechny (Book of Common Prayer), który ustalał słowa wypowiadane podczas nabożeństw. Niektóre kościoły nadal używają jego wersji.

Edward nigdy nie był silny. Panował nieco ponad sześć lat i zmarł, mając zaledwie 15 lat.

Edward bał się, że królową zostanie jego katolicka siostra Maria, więc tuż przed śmiercią zostawił koronę swojej protestanckiej kuzynce, lady Joannie Grey (Lady Jane Grey). Była królową tylko przez dziewięć dni, zanim tłumy popierające Marię odsunęły ją od władzy, a w następnym roku ją stracono. Ponieważ jej panowanie było tak krótkie, a wielu uważało je za nieprawowite, w wielu spisach angielskich monarchów się jej nie uwzględnia.

Maria I: „Krwawa Maria”

Następna była Maria I, córka Katarzyny Aragońskiej. Była żarliwą katoliczką. Przywróciła Anglię Kościołowi katolickiemu i prześladowała protestantów (okrutnie karała ich za wiarę). Spalono na stosie prawie 300 osób i dlatego nazwano ją „Krwawą Marią (Bloody Mary)”. Ona także panowała krótko: zmarła pięć lat później.

Maria I poślubiła hiszpańskiego księcia Filipa, który później został królem Hiszpanii jako Filip II (Philip II), a za życia Marii używał nawet tytułu króla Anglii. Trzydzieści lat później człowiek, który wysłał Armadę przeciwko Anglii, był byłym szwagrem Elżbiety I.

Elżbieta I: królowa, która znalazła równowagę

Przyrodnia siostra Marii, Elżbieta I, córka Anny Boleyn, została królową w 1558 roku. Była protestantką i ponownie uczyniła Kościół Anglii oficjalnym Kościołem kraju.

Jej podejście było sprytne. Każdy musiał chodzić do swojego kościoła parafialnego, a prawo określało, jakie nabożeństwa i modlitwy wolno odprawiać. Ona jednak nie próbowała dociekać, w co ludzie naprawdę wierzą w głębi duszy. W ten sposób znalazła drogę pośrodku między katolikami a bardziej radykalnymi protestantami i uchroniła Anglię przed poważnym konfliktem religijnym. Nigdy nie wyszła za mąż.

1588: hiszpańska Armada

W czasach Elżbiety Anglicy stawali się coraz bardziej patriotyczni, czyli dumni ze swojego kraju. Angielscy odkrywcy wyruszali na poszukiwanie nowych szlaków handlowych i próbowali wedrzeć się do hiszpańskich kolonii w Ameryce.

Katolicka Hiszpania miała tego dość. W 1588 roku król Filip II wysłał ogromną flotę okrętów wojennych, hiszpańską Armadę (Spanish Armada), by podbić Anglię i przywrócić wiarę katolicką. Anglicy ją jednak pokonali. Dzięki temu zwycięstwu Elżbieta I stała się jedną z najbardziej kochanych władczyń w dziejach Anglii.

Latem 1588 roku Armada wpłynęła do kanału La Manche (English Channel) w szyku półksiężyca (zakrzywionym kształcie jak młody księżyc). Angielska flota wypłynęła z Plymouth i ruszyła za nią, prowadząc ostrzał. Kiedy Armada rzuciła kotwicę pod Calais we Francji, Anglicy w środku nocy podpalili kilka pustych statków i puścili je z prądem prosto na hiszpańską flotę. Hiszpańskie okręty przecięły liny kotwiczne i w panice się rozproszyły, a następnego dnia zostały pokonane w bitwie pod Gravelines.

Potem południowy wiatr zepchnął resztki Armady na północ. Jedyna droga do domu wiodła wokół północnego krańca Szkocji i w dół wzdłuż zachodniego wybrzeża Irlandii. Po drodze Armada wpadła w sztormy i wiele statków roztrzaskało się o skały.

Najbardziej znana legenda mówi, że gdy dostrzeżono Armadę, Drake grał w kule (bowls – grę, w której toczy się ciężkie kule po trawniku) na trawie nad morzem w Plymouth i uparł się, że najpierw dokończy partię. Ta historia pojawia się na piśmie dopiero dziesiątki lat później, więc większość historyków uważa ją za legendę. Mimo to pływ i wiatr rzeczywiście zatrzymały angielskie okręty na jakiś czas w porcie, więc coś w tym było.

Inne słynne zdanie pochodzi z przemowy, którą Elżbieta I wygłosiła do żołnierzy w Tilbury: może i ma ciało słabej kobiety, ale ma serce króla. Królowa naprawdę odwiedziła wojsko i do niego przemawiała, ale znana nam wersja została spisana dziesiątki lat później, więc nikt nie wie na pewno, jakich dokładnie słów użyła.

Sir Francis Drake i Golden Hind

Wśród dowódców, którzy pokonali Armadę, był sir Francis Drake (Sir Francis Drake). Przyczynił się do zapoczątkowania długiej tradycji Anglii jako wielkiej potęgi morskiej. Jego statek, Golden Hind („Złota Łania”), był jednym z pierwszych, które opłynęły cały glob.

Drake opłynął świat w latach 1577–1580 jako pierwszy angielski kapitan. Jego statek rozpoczął podróż jako Pelican, a po drodze przemianowano go na Golden Hind. Po powrocie Drake’a do kraju Elżbieta I weszła na pokład i pasowała go na rycerza na pokładzie statku. Dziś pełnowymiarowa kopia Golden Hind stoi na południowym brzegu Tamizy w Londynie i można wejść na jej pokład. Dla Hiszpanów Drake był jednak piratem, który wciąż ograbiał ich statki.

Szkocja: reformacja i Maria Stuart, królowa Szkotów

Na północ od granicy Szkocja (Scotland) wciąż była odrębnym królestwem z własnymi władcami i przeszła własną reformację. Ona także stała się protestancka, ale inaczej niż Anglia. W 1560 roku szkocki parlament, w którym większość członków stanowili protestanci, zniósł władzę papieża w Szkocji, a katolickie nabożeństwa zostały zakazane. Nowy protestancki Kościół Szkocji (Church of Scotland) prowadziły osoby wybrane na to stanowisko i, w przeciwieństwie do Kościoła Anglii, nie był on Kościołem państwowym.

Przywódcą szkockiej reformacji był kaznodzieja John Knox. W 1558 roku opublikował pamflet atakujący samą ideę rządów kobiet, wymierzony w ówczesne katolickie królowe. Fatalne wyczucie czasu: w tym samym roku na tron wstąpiła protestantka Elżbieta I, która potem nigdy nie darzyła Knoxa sympatią.

Maria Stuart, królowa Szkotów

Królową Szkocji była wówczas Maria Stuart (Mary Stuart), dziś zwykle nazywana Marią, królową Szkotów (Mary, Queen of Scots). Była katoliczką. Jej ojciec zmarł, gdy miała zaledwie tydzień, więc została królową jako niemowlę. Większość dzieciństwa spędziła we Francji.

Po jej powrocie do Szkocji rywalizujące stronnictwa walczyły wokół niej o władzę. Po zamordowaniu jej męża wiele osób uważało, że miała w tym swój udział. Uciekła do Anglii, zostawiając szkocką koronę synowi, Jakubowi VI (James VI), który był protestantem.

Maria i Elżbieta I były kuzynkami, a Maria liczyła na jej pomoc. Elżbieta obawiała się jednak, że Maria ma chrapkę na angielską koronę. Więziła Marię przez 20 lat, a w końcu Marię stracono za spiskowanie przeciwko niej.

Epoka elżbietańska: Szekspir i Nowy Świat

W samej Anglii panowanie Elżbiety zapamiętano nie tylko ze zwycięstwa na morzu. Największym darem epoki elżbietańskiej (Elizabethan period) dla kolejnych pokoleń była poezja i dramat, a przede wszystkim sztuki i wiersze Williama Szekspira (William Shakespeare) (1564–1616).

Szekspir urodził się w Stratford-upon-Avon. Był zarówno dramatopisarzem (autorem sztuk teatralnych), jak i aktorem, i napisał bardzo wiele sztuk i wierszy. Przenosił na scenę ważne momenty z historii, ale nie pisał tylko o królach i królowych: był jednym z pierwszych dramatopisarzy, którzy pokazywali zwykłych Anglików i Angielki. Wielu uważa go za największego dramatopisarza wszech czasów. Wywarł też głęboki wpływ na język angielski i wymyślił wiele słów, których używamy do dziś.

Do jego najbardziej znanych sztuk należą Hamlet, Macbeth, Romeo and Juliet („Romeo i Julia”) i A Midsummer Night's Dream („Sen nocy letniej”).

Trupa aktorska Szekspira zbudowała teatr The Globe (Globe Theatre) na południowym brzegu Tamizy w Londynie. W 1613 roku, podczas przedstawienia Henry VIII, armata wystrzelona na scenie jako efekt specjalny podpaliła strzechę (dach z suszonej słomy lub trzciny) i cały teatr spłonął w niecałą godzinę. Według listu napisanego w tamtym czasie nikt nie zginął; jednemu mężczyźnie zapaliły się spodnie, a ktoś ugasił płomienie butelką piwa. Dzisiejszy Shakespeare’s Globe to kopia, odbudowana w 1997 roku w pobliżu pierwotnego miejsca, i był to pierwszy budynek w Londynie, któremu pozwolono mieć dach kryty strzechą od czasu wielkiego pożaru w 1666 roku.

Cytaty z jego dzieł wciąż są w powszechnym użyciu, a na teście może paść pytanie, które słowa pochodzą od Szekspira:

Pierwsze kolonie w Ameryce

W tym samym okresie angielscy osadnicy zaczęli kolonizować wschodnie wybrzeże Ameryki. W następnym stuleciu podążyło za nimi znacznie więcej ludzi, a wielu z nich nie podzielało przekonań religijnych dwóch kolejnych królów.

Ponieważ Elżbieta I nigdy nie wyszła za mąż, nazywano ją „Królową Dziewicą” (the Virgin Queen). W latach 80. XVI wieku odkrywca Walter Raleigh wysłał ludzi na wschodnie wybrzeże Ameryki Północnej i na jej cześć nazwał tę ziemię Wirginią (Virginia). Jedna grupa osadników założyła kolonię na wyspie Roanoke, która później zniknęła bez śladu i stała się znana jako „Zaginiona Kolonia” (Lost Colony). Pierwszą trwałą angielską osadą w Ameryce było Jamestown, założone w 1607 roku, ale to już temat następnego rozdziału.

Elżbieta I była ostatnią z Tudorów. Kiedy zmarła w 1603 roku, korona przeszła na jej krewnych w Szkocji i władzę objęła nowa dynastia: Stuartowie.

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Historia