Podręcznik

Rozdział 4: Nowoczesne, prężne społeczeństwo

Zakres

Czas wolny i miejsca warte zobaczenia

Czytanie

ok. 20 min

Pytania

17 pytań

Czas wolny i miejsca warte zobaczenia: od niedzielnej pieczeni do Big Bena

W niedzielne południe w kuchniach w całej Wielkiej Brytanii piecze się w piekarniku kawał wołowiny, a obok niego blacha z Yorkshire puddings, napuszonymi jak małe miseczki. Po południu jedni idą na swoją działkę wykopać warzywa, inni wychodzą z psem na spacer. Wieczorem znajomi tłoczą się w pubie na rogu na cotygodniowym quizie.

Jak Brytyjczycy spędzają wolny czas? O jakie granice wieku, filmy i słynne miejsca może zapytać test? Ten rozdział ma dwie części. Pierwsza dotyczy codziennego wypoczynku, a druga zabiera cię na wycieczkę po najbardziej znanych zabytkach i atrakcjach Zjednoczonego Królestwa.

Ogrody: brytyjski weekend

Wiele brytyjskich domów ma ogród, a spędzenie pół soboty na koszeniu trawnika czy przycinaniu róż to coś zupełnie normalnego. Kto nie ma w domu miejsca na uprawę, może wynająć osobny mały kawałek ziemi wyłącznie pod owoce i warzywa. Nazywa się to działką (allotment), trochę jak polski ogródek działkowy.

Wszędzie odbywają się wystawy ogrodnicze i kwiatowe, od wielkich imprez ogólnokrajowych po wiejskie konkursy. W wielu miastach jest też centrum ogrodnicze (garden centre), czyli sklep z roślinami i wszelkiego rodzaju narzędziami ogrodowymi.

Każdy z czterech narodów ma swoje słynne ogrody. Warto zapamiętać, w którym kraju leży każdy z nich:

• Anglia (England): Kew Gardens, Sissinghurst, Hidcote
• Szkocja (Scotland): Crathes Castle, Inveraray Castle
• Walia (Wales): Bodnant Garden
• Irlandia Północna (Northern Ireland): Mount Stewart

Działki przeżyły swój wielki moment w czasie drugiej wojny światowej. Wielka Brytania sprowadzała statkami dużą część żywności, a niemieckie okręty podwodne zatapiały wiele z tych statków, więc rząd prowadził kampanię „Kop dla zwycięstwa” (Dig for Victory), zachęcając ludzi, by zamieniali parki, trawniki, a nawet ogródki przed domem w grządki warzywne. Dziś wielkie ogrody ceni się w inny sposób: Kew Gardens w Londynie od 2003 roku jest na liście światowego dziedzictwa, a jego kolekcja gatunków roślin należy do największych na Ziemi.

Cztery narody, cztery kwiaty

Każdy naród Zjednoczonego Królestwa ma swój kwiat, który ludzie czasem przypinają w dniu patrona tego narodu:

Anglia
róża (rose)

Szkocja
oset (thistle)

Walia
żonkil (daffodil)

Irlandia Północna
koniczyna (shamrock)

Zakupy i jedzenie: cztery narody, cztery potrawy

W większości miast główna strefa zakupów to centrum miasta (town centre). Popularne są też zadaszone centra handlowe, w środku miasta albo na jego obrzeżach. Większość sklepów w Zjednoczonym Królestwie jest otwarta siedem dni w tygodniu, choć w niedziele i dni ustawowo wolne zwykle krócej. W wielu miastach jest też targ, czynny w jeden lub kilka dni w tygodniu, gdzie handlarze sprzedają ze straganów najróżniejsze rzeczy.

Brytyjczycy lubią gotować i często zapraszają znajomych na posiłek. Dzięki długiej historii i bardzo zróżnicowanemu społeczeństwu jada się tu ogromnie różnorodne potrawy. Mimo to każdy z czterech narodów ma swoje „danie flagowe”, a te są ulubionym tematem pytań w teście:

• Anglia: pieczeń wołowa (roast beef) z ziemniakami, warzywami i Yorkshire pudding. Wbrew nazwie Yorkshire pudding to nie deser, tylko ciasto naleśnikowe (rzadka mieszanka mąki, jajek i mleka) upieczone w gorącym piekarniku. Ulubionym daniem jest też ryba z frytkami (fish and chips).
• Walia: walijskie ciasteczka (Welsh cakes), małe płaskie placuszki z mąki, przypraw i suszonych owoców, które można jeść na ciepło lub na zimno.
• Szkocja: haggis, czyli podroby (serce, wątroba i inne narządy), łój (twardy tłuszcz), cebula i płatki owsiane, wszystko ugotowane w owczym żołądku.
• Irlandia Północna: Ulster fry, duży talerz, na którym wszystko jest smażone: jajka, bekon i kiełbaski, kaszanka i biała kaszanka (black and white pudding), pieczarki i pomidory, a do tego chlebek ziemniaczany i chleb sodowy (soda bread).

Do tych potraw podchodzi się z powagą. W 2008 roku Królewskie Towarzystwo Chemiczne (Royal Society of Chemistry) ogłosiło, po części żartem, że nic, co ma mniej niż 4 cale (ok. 10 cm) wysokości, nie może nazywać się Yorkshire pudding. Haggis jest ściśle związany ze szkockim poetą Robertem Burnsem (Robert Burns), który napisał wiersz Address to a Haggis; w Noc Burnsa (Burns Night), czyli w jego urodziny 25 stycznia, czyta się ten wiersz na głos, zanim haggis zostanie rozkrojony.

Kino: od Chaplina do 007

Wielka Brytania odegrała dużą rolę w historii współczesnego kina. Pierwsze publiczne pokazy filmowe w Zjednoczonym Królestwie odbyły się w 1896 roku, a chodzenie „do kina” (po angielsku dawniej „the pictures”) szybko stało się niezwykle popularną rozrywką. Od samego początku brytyjscy filmowcy słynęli z pomysłowych efektów specjalnych i to wciąż jest coś, w czym Brytyjczycy są szczególnie dobrzy.

Od czasów kina niemego brytyjscy aktorzy pracowali zarówno w Wielkiej Brytanii, jak i w Ameryce. Najsłynniejszy przykład to sir Charles „Charlie” Chaplin (Sir Charles "Charlie" Chaplin): jego postać z niemych filmów, włóczęga (tramp, czyli bezdomny wędrowiec) w meloniku i z laseczką, uczyniła go gwiazdą Hollywood.

Lata 30. XX wieku były złotym okresem brytyjskich wytwórni filmowych. Do czołowych reżyserów należeli sir Alexander Korda (Sir Alexander Korda) i sir Alfred Hitchcock (Sir Alfred Hitchcock). Hitchcock przeniósł się później do Hollywood i pozostał ważnym reżyserem aż do śmierci w 1980 roku. W czasie drugiej wojny światowej brytyjskie filmy, takie jak In Which We Serve, pomagały podtrzymać ducha ludzi. Później reżyserzy tacy jak sir David Lean (Sir David Lean) i Ridley Scott odnosili wielkie sukcesy zarówno w kraju, jak i za granicą.

Urodzony w Londynie Hitchcock miał słynny zwyczaj: na sekundę czy dwie pojawiał się w filmach, które reżyserował, na przykład jako przechodzień wsiadający do pociągu z futerałem na instrument. Fani do dziś lubią wypatrywać, gdzie się ukrył.

Lata 50. i 60. były szczytowym okresem brytyjskich komedii filmowych. Klasyczne przykłady to The Ladykillers i Passport to Pimlico, a nieco później seria Carry On.

Dziś wiele filmów kręconych w Wielkiej Brytanii finansują firmy z innych krajów, ale korzystają one z brytyjskich umiejętności i talentów. Część najbardziej kasowych filmów w historii powstała w Zjednoczonym Królestwie, w tym Harry Potter i James Bond, dwie z najlepiej zarabiających serii filmowych wszech czasów. Londyńskie studio Ealing Studios twierdzi, że jest najstarszą na świecie wytwórnią filmową, która nigdy nie przestała działać.

Wielka Brytania wciąż jest szczególnie mocna w efektach specjalnych i animacji. Na przykład Nick Park zdobył cztery Oscary, z czego trzy za filmy o Wallace and Gromit (Wallace i Gromit).

Wśród aktorów w wielu popularnych filmach grali Richard Burton, David Niven, sir Rex Harrison (Sir Rex Harrison) i sir Laurence Olivier (Sir Laurence Olivier). Do nowszych brytyjskich laureatów Oscara należą Kate Winslet, Colin Firth, Tilda Swinton, dame Judi Dench (Dame Judi Dench) i sir Anthony Hopkins (Sir Anthony Hopkins).

Brytyjskim odpowiednikiem Oscarów są Nagrody Filmowe Brytyjskiej Akademii (British Academy Film Awards), przyznawane co roku przez BAFTA (British Academy of Film and Television Arts, Brytyjską Akademię Sztuki Filmowej i Telewizyjnej).

Klasyczne filmy brytyjskie

Zapamiętaj, że David Lean wyreżyserował dwa z tych filmów (Brief Encounter i Lawrence of Arabia), a najstarszy z nich to The 39 Steps Hitchcocka.

Brytyjski humor: od nadwornych błaznów do Monty Pythona

Żartowanie, wyśmiewanie możnych i śmianie się z samego siebie to ważna część brytyjskiego charakteru. Ta tradycja sięga daleko wstecz:

• Średniowiecze: królowie i bogaci możni utrzymywali błazna (jester), którego zadaniem było opowiadać dowcipy i dokuczać ludziom na dworze.
• Później Szekspir (Shakespeare) wprowadzał do swoich sztuk postacie komiczne.
• XVIII wiek: popularne stały się karykatury polityczne, wyśmiewające znanych polityków. Czasem celem był nawet monarcha i rodzina królewska.
• XIX wiek: pojawiły się czasopisma satyryczne (wyśmiewające osoby z życia publicznego). Najsłynniejszym był Punch, wydawany od lat 40. XIX wieku. Gazety do dziś drukują karykatury polityczne, a czasopisma takie jak Private Eye kontynuują satyryczną tradycję.

Zanim większość ludzi miała telewizor, ulubionym wieczornym wyjściem był music hall, czyli przedstawienie rozmaitości z piosenkami i numerami scenicznymi, w którym główną atrakcją byli komicy. Niektórzy artyści, którzy zaczynali w music hallach w latach 40. i 50., zostali później gwiazdami telewizji, na przykład duet Morecambe and Wise.

Komedia telewizyjna wypracowała potem własne style:

• Sitcomy (sitcom, skrót od „situation comedy”, komedii sytuacyjnej): zwykle o życiu rodzinnym albo o ludziach w pracy, wciąż bardzo popularne.
• Programy satyryczne: w latach 60. That Was The Week That Was; w latach 80. i 90. Spitting Image.
• W 1969 roku Monty Python's Flying Circus (Latający cyrk Monty Pythona) przyniósł zupełnie nowy, surrealistyczny rodzaj komedii.
• Stand-up (stand-up comedy), w którym jeden komik opowiada dowcipy przed publicznością na żywo, przeżywa ostatnio wielki powrót.

Telewizja, radio i abonament telewizyjny

W Wielkiej Brytanii jest mnóstwo kanałów telewizyjnych. Niektóre można oglądać za darmo, inne wymagają płatnej subskrypcji. Popularne programy to m.in. długo nadawane opery mydlane, takie jak Coronation Street i EastEnders.

Każdy naród ma też własne programy. Szkocja ma swoje audycje i kanał w języku gaelickim; Walia ma kanał w języku walijskim; Irlandia Północna również ma własne programy, niektóre w irlandzkim gaelickim.

Kanał walijskojęzyczny to S4C, który wystartował w 1982 roku, a szkocki kanał gaelicki to BBC Alba, nadający od 2008 roku (Alba to gaelicka nazwa Szkocji).

Na oglądanie telewizji potrzebna jest licencja

To zaskakuje wielu przybyszów. W Zjednoczonym Królestwie, jeśli masz telewizor, komputer lub inne urządzenie, na którym oglądasz telewizję, musisz wykupić abonament telewizyjny (TV licence).

• Jeden abonament obejmuje wszystkie urządzenia w jednym gospodarstwie domowym.
• Wyjątek: we wspólnie wynajmowanym domu, w którym ludzie wynajmują osobne pokoje, każdy na podstawie własnej umowy najmu, każda osoba potrzebuje własnego abonamentu.
• Osoby powyżej 75. roku życia mogą ubiegać się o bezpłatny abonament, a osoby niewidome mają 50% zniżki.
• Za oglądanie telewizji bez abonamentu grozi grzywna do 1000 funtów (£1,000).

Opłata abonamentowa finansuje BBC, brytyjskiego nadawcę publicznego, który tworzy programy telewizyjne i radiowe. To największy nadawca na świecie. Część pieniędzy pochodzi od państwa, ale BBC jest niezależne od rządu. Inne kanały telewizyjne utrzymują się głównie z reklam i subskrypcji.

Z radiem jest podobnie. Są stacje ogólnokrajowe i lokalne; niektóre grają jeden rodzaj muzyki, inne nadają po walijsku lub gaelicku. Radio BBC jest finansowane z abonamentu telewizyjnego, pozostałe stacje utrzymują się z reklam.

Media społecznościowe

Wielu ludzi w Wielkiej Brytanii korzysta z serwisów społecznościowych, takich jak Facebook i Twitter, by utrzymywać kontakt ze znajomymi, umawiać się na spotkania oraz dzielić się zdjęciami, filmami i opiniami. Wielu robi to na telefonie, poza domem.

Puby, loteria i zwierzęta: zapamiętaj granice wieku

Puby i kluby nocne

Pub (skrót od „public house”) to serce brytyjskiego życia towarzyskiego. Wiele osób lubi spotykać się tam ze znajomymi, a w większości okolic jest „swój” pub, nazywany local, gdzie ludzie naturalnie się schodzą. Bardzo popularny jest quiz w pubie (pub quiz), a bilard (pool) i rzutki (darts) to tradycyjne gry pubowe.

Większość pubów otwiera drzwi o 11 rano, a w niedziele w południe. Kluby nocne, z muzyką i tańcami, otwierają się i zamykają później niż puby. Godziny otwarcia ustala osoba posiadająca licencję na sprzedaż alkoholu (licensee).

Zakłady i loteria

Wielu ludzi w Zjednoczonym Królestwie lubi postawić zakład na wynik sportowy lub inne wydarzenie, a w wielu miejscach są kasyna. Aby wejść do punktu bukmacherskiego lub klubu hazardowego, trzeba mieć 18 lat. Jest też Loteria Narodowa (National Lottery) z losowaniami co tydzień: można wziąć w niej udział, kupując los albo zdrapkę. Osoby poniżej 16 lat nie mogą kupować losów Loterii Narodowej.

Zwierzęta domowe

Wielu ludzi w Zjednoczonym Królestwie ma kota lub psa, dla towarzystwa albo po prostu z miłości do zwierząt. Prawo mówi:

• Okrutne traktowanie zwierzęcia domowego lub zaniedbywanie go jest nielegalne.
• W miejscach publicznych każdy pies musi nosić obrożę z nazwiskiem i adresem właściciela.
• Właściciele muszą panować nad swoim psem i sprzątać po nim w miejscach publicznych.

Szczepienia i leczenie zwierząt zapewnia weterynarz (vet, veterinary surgeon). Jeśli nie stać cię na weterynarza, pomóc mogą organizacje charytatywne.

Na wieś: parki narodowe i National Trust

Brytyjską wieś przecina gęsta sieć publicznych ścieżek pieszych, a do tego świetnie nadaje się ona do jazdy na rowerze górskim, wspinaczki i wędrówek po wzgórzach. Anglia, Walia i Szkocja mają razem 15 parków narodowych. Każdy z nich to obszar chronionej przyrody, który każdy może odwiedzić i w którym ludzie także mieszkają i pracują oraz pomagają dbać o krajobraz. To odróżnia je od parków narodowych w wielu innych krajach, które są chronione, ale nikt w nich nie mieszka.

W Zjednoczonym Królestwie jest też ogromna liczba muzeów, od maleńkich kolekcji lokalnych po wielkie muzea narodowe. Większość słynnych miejsc w kraju jest dostępna dla zwiedzających, zwykle za opłatą.

O dużą część terenów wiejskich i wiele zabytków dbają i udostępniają je zwiedzającym dwie organizacje charytatywne:

• National Trust, działający w Anglii, Walii i Irlandii Północnej.
• National Trust for Scotland, działający w Szkocji.

Chronią one ważne budynki, wybrzeże i tereny wiejskie. National Trust założyło w 1895 roku trzech wolontariuszy, a dziś organizacja opiera się na pomocy ponad 61 000 wolontariuszy.

Tymi trzema założycielami byli reformatorka społeczna Octavia Hill, prawnik sir Robert Hunter i duchowny Hardwicke Rawnsley. Rawnsley mieszkał w Lake District, a jego przyjaciółka Beatrix Potter, autorka książek o Piotrusiu Króliku (Peter Rabbit), kupiła tam później wiele gospodarstw i po śmierci zapisała je wszystkie National Trust.

Dziewięć miejsc, które trzeba znać

Warto znać dziewięć słynnych miejsc. Łatwiej je zapamiętać, grupując według narodów: pięć w Anglii, dwa w Szkocji i po jednym w Walii i Irlandii Północnej.

Anglia: trzy londyńskie atrakcje

Big Ben (Big Ben) to, ściśle biorąc, przydomek wielkiego dzwonu w zegarze gmachu parlamentu w Londynie, choć wiele osób używa tej nazwy dla całego zegara. Zegar ma ponad 150 lat. W 2012 roku jego wieżę nazwano Wieżą Elżbiety (Elizabeth Tower) z okazji diamentowego jubileuszu (Diamond Jubilee) Elżbiety II (Elizabeth II), czyli jej 60. roku na tronie.

London Eye (London Eye) to gigantyczny diabelski młyn widokowy na South Bank, południowym brzegu Tamizy, o wysokości 443 stóp (135 metrów). Zbudowano go jako część brytyjskich obchodów nowego milenium (roku 2000) i do dziś jest w centrum noworocznych pokazów fajerwerków.

Wilhelm Zdobywca (William the Conqueror), czyli Wilhelm I, zbudował pierwszą wersję Tower of London (Tower of London), twierdzy londyńskiej, po tym jak został królem w 1066 roku. Zwiedzających oprowadzają Yeoman Warders (Yeoman Warders), często nazywani Beefeaters, którzy opowiadają długą historię budowli. Można tam też zobaczyć klejnoty koronne (Crown Jewels).

W Tower przez cały czas mieszka też co najmniej sześć kruków. Legenda głosi, że jeśli kruki kiedyś odlecą, królestwo upadnie, więc opiekuje się nimi specjalny strażnik. To tylko legenda, ale tradycja jest przestrzegana do dziś.

Anglia: Eden Project i Lake District

Eden Project (Eden Project) leży na południowym zachodzie Anglii, w Kornwalii (Cornwall). Jego biomy (biomes) przypominają ogromne szklarnie pełne roślin z każdego zakątka świata. Oprócz tego, że jest miejscem do zwiedzania, to także organizacja charytatywna, która prowadzi projekty środowiskowe i społeczne w wielu krajach.

Lake District (Lake District, Kraina Jezior) to największy park narodowy Anglii, zajmujący 885 mil kwadratowych (2292 km²) jezior i gór. Uwielbiają go wspinacze, piechurzy i żeglarze. Największe jezioro to Windermere (Windermere). W 2007 roku telewidzowie wybrali Wastwater (Wastwater) „ulubionym widokiem Wielkiej Brytanii”.

Szkocja: zamek w Edynburgu i Loch Lomond

Zamek w Edynburgu (Edinburgh Castle) góruje nad panoramą miasta, a jego historia sięga wczesnego średniowiecza. Dziś zamkiem zarządza Historic Scotland (Historic Scotland), agencja szkockiego rządu.

Park Narodowy Loch Lomond i Trossachs (Loch Lomond and the Trossachs National Park) leży w zachodniej Szkocji i zajmuje 720 mil kwadratowych (1865 km²). Samo jezioro Loch Lomond to największy zbiornik słodkiej wody na brytyjskim lądzie stałym i prawdopodobnie najbardziej znany element parku.

Walia: Snowdonia

Snowdonia (Snowdonia) to park narodowy w północnej Walii, zajmujący 838 mil kwadratowych (2170 km²). Jego najbardziej znanym punktem jest Snowdon (Snowdon), najwyższa góra Walii.

Irlandia Północna: Grobla Olbrzyma

Grobla Olbrzyma (Giant's Causeway) leży na północno-wschodnim wybrzeżu Irlandii Północnej. To masa kamiennych kolumn utworzonych przez lawę wulkaniczną około 50 milionów lat temu; o jej powstaniu krąży wiele legend.

Legenda podaje barwniejsze wyjaśnienie. Irlandzki olbrzym Finn McCool ułożył tę kamienną drogę przez morze, by stoczyć walkę ze szkockim olbrzymem, ale gdy zobaczył, o ile większy jest jego rywal, uciekł do domu i kazał żonie przebrać się za niemowlę. Szkocki olbrzym spojrzał na ogromne „niemowlę”, uznał, że ojciec musi być przerażający, i uciekł z powrotem do Szkocji, niszcząc po drodze groblę. Geolodzy twierdzą, że lawa po prostu kurczyła się i pękała podczas stygnięcia, tworząc kolumny.

Podsumowanie rozdziału