Podręcznik

Rozdział 4: Nowoczesne, prężne społeczeństwo

Zakres

Sztuka i kultura

Czytanie

ok. 20 min

Pytania

17 pytań

Sztuka i kultura: Wielka Brytania nie tylko Szekspira

W pewien sobotni wieczór każdego września londyńska Royal Albert Hall jest wypełniona ludźmi, którzy machają flagami i śpiewają razem z orkiestrą „Land of Hope and Glory”. Melodia tego „drugiego hymnu narodowego” powstała ponad sto lat temu jako marsz kompozytora z Worcester. Kim on był?

Ten rozdział omawia część „Sztuka i kultura” w rozdziale 4 podręcznika (Arts and culture). Żadna inna część nie zawiera tylu nazwisk i dzieł: kompozytorów, sztuk teatralnych, malarzy, budowli, projektantów, pisarzy i poetów. Pytania testowe często dotyczą tego, kto co napisał lub stworzył, dlatego większość poniższych części zawiera tabelę do szybkiego przeglądu nazwisk, dziedzin i najbardziej znanych dzieł. Film i brytyjska komedia należą do części „Czas wolny”, więc znajdziesz je w rozdziale Czas wolny i miejsca warte zobaczenia.

Muzyka: od Proms do Beatlesów

Muzyka w Wielkiej Brytanii obejmuje ogromny zakres, od klasycznej po współczesny pop, a sale koncertowe i wydarzenia muzyczne są w całym kraju.

Najbardziej znanym wydarzeniem muzyki klasycznej są the Proms (The Proms): każdego lata osiem tygodni koncertów orkiestrowych w kilku miejscach, w tym w londyńskiej Royal Albert Hall (Royal Albert Hall). Od 1927 roku sezon organizuje BBC. Najsłynniejszy jest koncert finałowy, Last Night of the Proms, który – jak inne koncerty – jest transmitowany w telewizji.

Nazwa to skrót od „promenade concerts”, a „to promenade” znaczy przechadzać się. Kiedy koncerty zaczęły się w 1895 roku, z środka sali usunięto krzesła, żeby ludzie mogli kupić tani bilet i stać albo przechadzać się, słuchając muzyki. Do dziś środek Royal Albert Hall jest zarezerwowany dla „Prommers” z biletami na miejsca stojące.

Kompozytorzy muzyki klasycznej w skrócie

Odpowiedź na pytanie z początku rozdziału to Elgar. Trzeba znać siedmiu kompozytorów, a najczęstsze pytanie brzmi: który utwór jest czyj?

Królewska muzyka Händla od początku przyciągała tłumy. Pewnego letniego wieczoru w 1717 roku Jerzy I płynął po Tamizie królewską barką, a około 50 muzyków na innej łodzi grało Water Music; podobno królowi tak się spodobało, że kazał ją zagrać co najmniej trzy razy. Gdy w 1749 roku odbyła się publiczna próba muzyki Royal Fireworks, przyszło podobno ponad dziesięć tysięcy ludzi, a powozy utknęły na London Bridge na trzy godziny.

Muzyka pop, sale koncertowe i festiwale

Od XX wieku w Wielkiej Brytanii rozkwitały folk, jazz, pop i rock. Są trzy powody, dla których brytyjski pop wywarł tak duży wpływ na resztę świata: angielskim mówi się na całym świecie, Wielka Brytania ma więzi kulturowe z wieloma krajami, a Brytyjczycy są twórczy i pomysłowi.

Od lat sześćdziesiątych XX wieku muzyka pop jest jednym z najważniejszych darów Wielkiej Brytanii dla światowej kultury. The Beatles (The Beatles) i the Rolling Stones (The Rolling Stones) wciąż wpływają na muzykę w kraju i za granicą (zob. Wielka Brytania po 1945 roku). Później pojawił się ruch punk (Punk) końca lat siedemdziesiątych, a w latach dziewięćdziesiątych boysbandy i girlsbandy.

• Duże sale koncertowe: w Londynie Wembley Stadium i The O2 (w Greenwich, w południowo-wschodniej części miasta); w Glasgow SEC Centre.
• Letnie festiwale odbywają się co roku w całym kraju. Najsłynniejszy jest Glastonbury; inne to Isle of Wight Festival i Creamfields, festiwal muzyki tanecznej. Wielkie gwiazdy dzielą scenę z debiutantami.
• Narodowe Eisteddfod Walii (National Eisteddfod of Wales): coroczny festiwal kultury – muzyki, tańca, sztuki i nowych przedstawień – w większości po walijsku. Obejmuje kilka ważnych konkursów poezji w języku walijskim.
• Mercury Prize (Mercury Prize): przyznawana co roku we wrześniu za najlepszy album z Wielkiej Brytanii i Irlandii.
• Brit Awards (Brit Awards): coroczna gala nagród w wielu kategoriach, np. najlepszy brytyjski wokalista solowy i najlepszy brytyjski zespół.

Teatr: West End, „Pułapka na myszy” i pantomima

Większość miast w Wielkiej Brytanii ma teatr – od dużych scen po maleńkie studia. Teatry są ważną częścią lokalnego życia, a spektakle wystawiają zarówno zespoły zawodowe, jak i amatorskie. Szczególnie słynny jest londyński West End (West End), zwany też „Theatreland” (Theatreland), czyli „krainą teatrów”. Kryminał Dame Agathy Christie (Agatha Christie) The Mousetrap („Pułapka na myszy”) jest grany na West Endzie od 1952 roku. Żaden inny spektakl w historii nie miał tak długiej nieprzerwanej pierwszej serii przedstawień.

Na koniec każdego przedstawienia aktorzy proszą widzów, by zachowali w tajemnicy, kto jest mordercą. W 1974 roku sztuka przeniosła się z Ambassadors Theatre do sąsiedniego St Martin's Theatre; ponieważ nie było przerwy, wciąż liczyło się to jako ta sama seria.

Musicale: od Gilberta i Sullivana do Lloyda Webbera

Wielka Brytania ma silną tradycję teatru muzycznego. W XIX wieku Gilbert i Sullivan (Gilbert and Sullivan) napisali wiele oper komicznych, które wyśmiewały popularną kulturę i politykę swoich czasów. Przykłady to HMS Pinafore, The Pirates of Penzance i The Mikado. Zespoły zawodowe i amatorskie wystawiają je do dziś. Większość z nich miała premierę w londyńskim Savoy Theatre, który w 1881 roku jako pierwszy budynek publiczny na świecie został w całości oświetlony światłem elektrycznym.

Nowszym nazwiskiem jest kompozytor Andrew Lloyd Webber (Andrew Lloyd Webber), którego musicale odniosły sukces na całym świecie. Z autorem tekstów piosenek Timem Rice'em (Tim Rice) napisał Jesus Christ Superstar i Evita, a do jego innych spektakli należą Cats i The Phantom of the Opera („Upiór w operze”).

Pantomima i Edinburgh Fringe

Bardzo brytyjską tradycją jest pantomima (pantomime). W okresie Bożego Narodzenia wiele teatrów wystawia „panto”: lekką komedię z piosenkami, opartą na baśni i przeznaczoną dla całej rodziny. Jedną z tradycyjnych postaci jest Dame (the Dame), starsza kobieta grana przez mężczyznę. Często występuje też pantomimiczny koń albo krowa, grana przez dwóch aktorów w jednym kostiumie. Od widzów oczekuje się głośnego udziału: kiedy czarny charakter skrada się za bohaterem, wszyscy krzyczą „He's behind you!” („Jest za tobą!”).

Każdego lata stolica Szkocji gości Edinburgh Festival (Edinburgh Festival), który w rzeczywistości jest grupą festiwali sztuki i kultury. Największy i najbardziej znany to Edinburgh Festival Fringe (Edinburgh Festival Fringe), czyli po prostu „the Fringe”. To głównie teatr i komedia, a wiele spektakli ma charakter eksperymentalny. O historii brytyjskiej komedii i komedii telewizyjnej przeczytasz w rozdziale Czas wolny i miejsca warte zobaczenia.

Fringe zaczął się bez zaproszenia. Kiedy w 1947 roku po raz pierwszy odbył się Edinburgh International Festival, osiem grup teatralnych, których nie zaproszono, przyjechało mimo to i występowało na „fringe”, czyli obrzeżach festiwalu. Stąd też pochodzi określenie „fringe theatre” (mały, eksperymentalny teatr).

Najważniejsze nagrody teatralne to Laurence Olivier Awards (Laurence Olivier Awards), przyznawane co roku w Londynie w kategoriach takich jak najlepszy reżyser, najlepszy aktor i najlepsza aktorka. Nagrody noszą imię sir Laurence'a Oliviera (później lorda Oliviera), brytyjskiego aktora zapamiętanego przede wszystkim z licznych ról w sztukach Szekspira (Shakespeare).

Sztuki plastyczne: od królewskich portretów do Turner Prize

W średniowieczu większość sztuki miała tematykę religijną: malowidła na ścianach kościołów i ilustracje w księgach religijnych. Wiele z nich zniszczono po reformacji (Reformation), ale bogate rodziny zaczęły wtedy kolekcjonować inne rodzaje obrazów i rzeźb.

W XVI i XVII wieku wielu malarzy pracujących w Wielkiej Brytanii pochodziło z innych krajów. Przykłady to Hans Holbein (Hans Holbein), który malował Henryka VIII (Henry VIII) (zob. Tudorowie), i sir Antoon van Dyck (Sir Anthony Van Dyck), który malował Karola I (Charles I) (zob. Stuartowie). Dopiero od XVIII wieku sławni stali się rodzimi artyści brytyjscy, zwłaszcza malarze portretów i pejzaży.

Prace artystów brytyjskich i zagranicznych można oglądać w galeriach w całym kraju. W Londynie są The National Gallery, Tate Modern i Tate Britain; w Cardiff – National Museum; a w Edynburgu – Scottish National Gallery.

Turner Prize (Turner Prize) powstała w 1984 roku, by nagradzać sztukę współczesną (sztukę tworzoną dziś). Jej nazwa pochodzi od malarza Josepha Turnera (Joseph Turner). Co roku cztery prace trafiają na krótką listę i są wystawiane w Tate Britain, a potem ogłasza się zwycięzcę. Uważa się ją za jedną z najbardziej prestiżowych nagród w sztukach wizualnych. Wśród dawnych laureatów są Damien Hirst i Richard Wright. Sam Turner widnieje na plastikowym banknocie 20 funtów Banku Anglii, wydawanym od 2020 roku, razem z jednym ze swoich obrazów.

Malarze i rzeźbiarze w skrócie

Architektura: od normańskich zamków do neogotyku

Brytyjskie budowle są bogate i różnorodne. Ta ilustracja pokazuje główny styl każdego okresu:

• Średniowiecze: zbudowano wiele katedr i kościołów, a sporo z nich stoi do dziś, np. katedry w Durham, Lincoln, Canterbury i Salisbury. Biała Wieża (White Tower) w Tower of London to dobry przykład normańskiego donżonu (mocnej wieży centralnej); kazał ją zbudować Wilhelm Zdobywca (William the Conqueror), czyli Wilhelm I (William I).
• Rezydencje wiejskie: gdy na wsi zapanował spokój, a właściciele ziemscy się wzbogacili, ich domy stały się okazalsze. Powstały wielkie rezydencje wiejskie, takie jak Hardwick Hall (Hardwick Hall) w hrabstwie Derbyshire, i zaczął się rozwijać brytyjski styl budownictwa. Hardwick Hall zbudowano w latach dziewięćdziesiątych XVI wieku, gdy szkło było luksusem, a mimo to ma ogromną liczbę okien; miejscowi ułożyli o nim rymowankę: „Hardwick Hall, more glass than wall” („więcej szkła niż ściany”).
• XVII wiek: Inigo Jones (Inigo Jones) czerpał z architektury klasycznej (budowli starożytnej Grecji i Rzymu), projektując Queen's House (Queen's House) w Greenwich i Banqueting House (Banqueting House) przy Whitehall w Londynie. Później w tym samym stuleciu sir Christopher Wren (Sir Christopher Wren) stworzył brytyjską odmianę bogato zdobionych stylów modnych w Europie; najbardziej znanym przykładem jest nowa katedra św. Pawła (St Paul's Cathedral) (zob. Stuartowie). Banqueting House nie służył tylko do uczt: w 1649 roku tuż przed nim stracono Karola I.
• XVIII wiek: modne stały się prostsze projekty. Szkocki architekt Robert Adam (Robert Adam) kształtował style budownictwa w Wielkiej Brytanii, Europie i Ameryce. Projektował zarówno wnętrza, jak i zewnętrzną część budynków, jak w Dumfries House (Dumfries House) w Szkocji. Jego pomysły inspirowały architektów m.in. w Bath; dobrym przykładem jest tamtejszy Royal Crescent (Royal Crescent). W rzeczywistości zaprojektował go jednak John Wood Młodszy. Pomysły Adama jedynie wpłynęły na architektów w Bath, więc nie zakładaj, że to on go zbudował.
• XIX wiek: wrócił do mody średniowieczny styl gotycki (gothic). W rozrastających się miastach w tym stylu wzniesiono wiele dużych budynków publicznych, takich jak budynki parlamentu (Houses of Parliament), dworzec St Pancras (St Pancras Station) oraz ratusze miast takich jak Manchester i Sheffield.
• XX wiek: sir Edwin Lutyens (Sir Edwin Lutyens) był wpływowy w całym Imperium Brytyjskim. Zaprojektował Nowe Delhi (New Delhi) jako siedzibę rządu Indii. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej projektował pomniki wojenne w wielu częściach świata, w tym Cenotaph (Cenotaph) przy Whitehall. Co roku odbywają się tam państwowe obchody Remembrance Day z udziałem królowej, polityków i zagranicznych ambasadorów (zob. Zwyczaje i tradycje).
• Dziś: firmy założone przez współczesnych brytyjskich architektów realizują duże projekty w kraju i na całym świecie. Trzy nazwiska do zapamiętania: sir Norman Foster (Sir Norman Foster, ur. 1935), lord Richard Rogers (Lord Richard Rogers, ur. 1933) i Dame Zaha Hadid (Dame Zaha Hadid, 1950–2016). Firma Hadid kontynuuje jej pracę po jej śmierci. Być może widziałeś ich dzieła: Foster współprojektował nowy stadion Wembley (zob. Sport), Rogers zaprojektował Millennium Dome, dziś znany jako The O2, a Hadid – centrum sportów wodnych (Aquatics Centre) na igrzyska olimpijskie w Londynie w 2012 roku.

Ogrody i projektowanie krajobrazu

Wielka Brytania jest równie dumna ze swoich ogrodów i krajobrazów, jak ze swoich budowli. Wielkim nazwiskiem XVIII wieku jest Lancelot „Capability” Brown (Lancelot 'Capability' Brown). Przekształcał parki wiejskich posiadłości, tworząc rozległe trawniki, kępy drzew i jeziora, tak by wyglądały naturalnie, jakby nikt ich nie zaplanował. Słynął z tego, że mówił właścicielom, iż ich ziemia ma wielkie „capabilities” (możliwości) – stąd jego przydomek. Później Gertrude Jekyll (Gertrude Jekyll) często współpracowała z Lutyensem, tworząc kolorowe ogrody wokół projektowanych przez niego domów.

Ogrody wciąż są ważną częścią brytyjskich domów. Co roku Chelsea Flower Show (Chelsea Flower Show) prezentuje projekty ogrodów z Wielkiej Brytanii i reszty świata.

Design i moda: od mebli do minispódniczki

Wielka Brytania wydała wielu wybitnych projektantów. Wyróżnia się trzech w różnych dziedzinach, a obok nich troje niedawnych projektantów mody:

Za każdym z tych nazwisk kryje się historia. Mary Quant często nazywa się „matką minispódniczki”, bo spopularyzowała ją w Londynie lat sześćdziesiątych, choć to, kto ją naprawdę wymyślił, jest sporne. Westwood w latach siedemdziesiątych wprowadziła punk do mody, co łączy się z ruchem punk z części o muzyce. A Conran w 1964 roku otworzył sklep Habitat, wprowadzając nowoczesny design do zwykłych domów.

Literatura: Noble, Sherlock Holmes i Harry Potter

Literatura brytyjska ma długą i bardzo cenioną historię. Kilku brytyjskich pisarzy zdobyło Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury (Nobel Prize in Literature), w tym powieściopisarz sir William Golding (Sir William Golding), poeta Seamus Heaney (Seamus Heaney) i dramaturg Harold Pinter (Harold Pinter).

Inni pisarze są uwielbiani za literaturę popularną. Ludzie na całym świecie czytają kryminały Agathy Christie, a Ian Fleming (Ian Fleming) stworzył w swoich powieściach Jamesa Bonda (James Bond). W 2003 roku The Lord of the Rings („Władca Pierścieni”) J.R.R. Tolkiena (JRR Tolkien) został wybrany ulubioną powieścią narodu.

Man Booker Prize for Fiction (Man Booker Prize for Fiction) jest przyznawana co roku od 1968 roku za najlepszą powieść pisarza ze Wspólnoty Narodów (Commonwealth), Irlandii lub Zimbabwe. Wśród laureatów są Ian McEwan, Hilary Mantel i Julian Barnes.

Pisarze w skrócie

Z kilkoma z tych pisarzy wiąże się jakaś historia. Scrooge to główny bohater A Christmas Carol („Opowieść wigilijna”) Dickensa, a Mr Micawber pochodzi z David Copperfield, gdzie wciąż powtarza, że coś się „trafi”. Conan Doyle studiował medycynę w Edynburgu, a bystry zmysł obserwacji Sherlocka Holmesa podobno wzorował na jednym ze swoich wykładowców, dr. Josephie Bellu. A Evelyn Waugh był mężczyzną; żeby było jeszcze trudniej, jego pierwsza żona też miała na imię Evelyn, a przyjaciele nazywali ich „He-Evelyn” i „She-Evelyn”.

Brytyjscy poeci: od „Beowulfa” do Kącika Poetów

Poezja brytyjska należy do najbogatszych na świecie. Oto ona, okres po okresie:

• Czasy anglosaskie: długi poemat Beowulf opowiada o bohaterze walczącym z potworami. Do dziś tłumaczy się go na współczesny angielski.
• Średniowiecze: z tego okresu zachowały się m.in. Canterbury Tales („Opowieści kanterberyjskie”) Chaucera (zob. Średniowiecze) oraz Sir Gawain and the Green Knight („Sir Gawain i Zielony Rycerz”) o rycerzu na dworze króla Artura (King Arthur).
• Szekspir: oprócz sztuk napisał wiele sonetów (sonnet), czyli wierszy, które muszą mieć dokładnie 14 wersów, oraz kilka dłuższych poematów (zob. Tudorowie).
• Po rozpowszechnieniu się idei protestanckich: niektórzy poeci czerpali natchnienie z religii, jak John Milton (John Milton), autor Paradise Lost („Raj utracony”). Gdy go pisał, był już niewidomy, więc dyktował cały poemat, a inni go zapisywali.
• Natchnieni przyrodą: poeci tacy jak William Wordsworth (William Wordsworth). Sir Walter Scott (Sir Walter Scott) opierał swoje wiersze na Szkocji oraz na dawnych opowieściach i pieśniach z terenów wzdłuż granicy szkocko-angielskiej. Pisał też powieści, wiele z nich osadzonych w Szkocji.
• XIX wiek, gdy poezja była niezwykle popularna: William Blake i John Keats; Lord Byron i Percy Shelley; Alfred Lord Tennyson; oraz małżeństwo Robert i Elizabeth Browning (Robert and Elizabeth Browning).
• Pierwsza wojna światowa: wielu poetów pisało o tym, co widzieli i czuli na wojnie, np. Wilfred Owen (Wilfred Owen) i Siegfried Sassoon (Siegfried Sassoon).
• Czasy nowsze: popularni poeci to m.in. Ted Hughes, John Masefield, Sir John Betjeman i Sir Walter de la Mare.

Wielu najsłynniejszych poetów jest pochowanych lub ma swoje upamiętnienie w Kąciku Poetów (Poets' Corner) w Opactwie Westminsterskim.

Pięć wierszy, które warto rozpoznawać

Warto znać pięć wierszy – pytanie może podać wers i zapytać, kto go napisał. Wystarczy rozpoznać, jak każdy z nich się zaczyna i kto jest autorem:

Dwa z tych wierszy wiążą się z prawdziwymi wydarzeniami. Żonkile Wordswortha były prawdziwe: w 1802 roku on i jego siostra Dorothy zobaczyli ich ogromny łan nad jeziorem Ullswater w Krainie Jezior (Lake District). Owen zginął 4 listopada 1918 roku, tydzień przed końcem pierwszej wojny światowej, a jego matka otrzymała telegram o jego śmierci w Dniu Zawieszenia Broni (Armistice Day), gdy kościelne dzwony biły na cześć pokoju.

Powtórka: kto żył w tym samym czasie?

Umieszczenie kompozytorów, malarzy i pisarzy z tego rozdziału na jednej osi czasu ułatwia ich zapamiętanie. Na przykład Jane Austen, Turner i Constable urodzili się w odstępie mniej więcej roku, a Elgar, Holst i Conan Doyle dożyli lat trzydziestych XX wieku.

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Nowoczesne, prężne społeczeństwo