Podręcznik

Rozdział 4: Nowoczesne, prężne społeczeństwo

Zakres

Zjednoczone Królestwo dziś i religia

Czytanie

ok. 15 min

Pytania

14 pytań

Zjednoczone Królestwo dziś: ludzie, miasta i wiara

W Land’s End, na najdalej wysuniętym na południowy zachód krańcu Anglii, stoi słynny drogowskaz pokazujący, jak daleko jest do John O’Groats na północnym krańcu Szkocji. Co roku ludzie wyruszają stąd i pieszo lub na rowerze docierają aż na północ, często zbierając przy tym pieniądze na cele charytatywne. To najdłuższa podróż, jaką można odbyć na wyspie Wielka Brytania (Great Britain).

Po drodze mija się wielkie miasta i spokojną wieś, słyszy wiele różnych akcentów i języków, widzi kościoły, meczety i świątynie hinduistyczne. Ten rozdział obejmuje dwie części 4. rozdziału podręcznika, Zjednoczone Królestwo dziś (The UK today) i Religia (Religion): miasta Zjednoczonego Królestwa, liczbę mieszkańców, języki, którymi mówią, i to, w co wierzą.

Cztery narody, cztery stolice

Zjednoczone Królestwo leży w północno-zachodniej Europie. Na głównej wyspie dwa najbardziej od siebie oddalone miejsca to John O’Groats na północy Szkocji i Land’s End na najdalej wysuniętym na południowy zachód krańcu Anglii. Dzieli je mniej więcej 870 mil, czyli około 1400 kilometrów.

Ściśle biorąc, żadna z tych liczb nie jest tym, czym się wydaje. 870 mil to odległość drogą; w linii prostej oba miejsca dzieli tylko około 600 mil (mniej więcej 970 km). A John O’Groats nie jest nawet najdalej wysuniętym na północ punktem głównej wyspy. Jest nim Dunnet Head, około 18 km na zachód, ale John O’Groats jest o wiele bardziej znane, więc ludzie i tak traktują je jako metę.

Większość ludzi mieszka w miastach, ale duże obszary Wielkiej Brytanii to wciąż tereny wiejskie. Wiele osób wyjeżdża za miasto na urlop albo w weekendy, by chodzić po górach, biwakować lub łowić ryby.

Zjednoczone Królestwo składa się z czterech krajów, a każdy z nich ma własną stolicę:

• Londyn (London): stolica Anglii i całego Zjednoczonego Królestwa
• Edynburg (Edinburgh): stolica Szkocji
• Cardiff: stolica Walii
• Belfast: stolica Irlandii Północnej

Każdy kraj ma też inne duże miasta. W teście może paść pytanie, które miasto leży w Szkocji, a które w Walii, więc warto wiedzieć, gdzie jest każde z nich. Oto one w kolejności alfabetycznej (według nazw angielskich):

Funty i pensy: pieniądze w twojej kieszeni

Walutą Zjednoczonego Królestwa jest funt szterling (pound sterling), oznaczany symbolem £. Jeden funt to 100 pensów (pence, w skrócie „p”).

Banki w Szkocji i Irlandii Północnej drukują własne banknoty, które wyglądają inaczej niż banknoty Banku Anglii (Bank of England). Banknoty te są ważne w całym Zjednoczonym Królestwie, ale sklep lub firma może odmówić ich przyjęcia. Nie zdziw się więc, jeśli sprzedawca w Londynie dwa razy przyjrzy się szkockiemu banknotowi.

Nie tylko angielski: walijski i gaelicki

Sposób mówienia bardzo się różni w zależności od części Zjednoczonego Królestwa. Sam angielski ma wiele akcentów i dialektów: osoba z Liverpoolu i osoba z Glasgow mogą brzmieć niemal tak, jakby mówiły różnymi językami.

Niektóre części Zjednoczonego Królestwa mają też własny język:

• Walia: wiele osób mówi po walijsku (Welsh). To nie odmiana angielskiego, lecz odrębny język. Dzieci mogą uczyć się go w szkole, jest też nauczany na uniwersytetach.
• Szkocja: w niektórych częściach regionu Highlands and Islands (Górach i Wyspach Szkockich) część ludzi mówi po gaelicku (Gaelic), który również jest językiem odrębnym od angielskiego.
• Irlandia Północna: niektórzy mówią w irlandzkim języku gaelickim (Irish Gaelic).

Ludność: od 4 do 66 milionów

W 1600 roku, za panowania Elżbiety I (Elizabeth I), ludność liczyła niewiele ponad 4 miliony. Do 2017 roku przekroczyła 66 milionów. Oto jak zmieniała się przez te czterysta lat:

W ostatnich latach ludność rosła szybciej niż wcześniej. Są dwa powody: ludzie przeprowadzający się do Zjednoczonego Królestwa i dłuższe życie.

Ludność jest bardzo nierówno rozłożona między cztery narody. Około 84% mieszka w Anglii i ten udział od dawna niewiele się zmienia. Szkocja ma nieco ponad 8%, Walia około 5%, a Irlandia Północna poniżej 3%.

Dłuższe życie

Ludzie w Wielkiej Brytanii żyją dziś dłużej niż kiedykolwiek w historii, bo poprawiły się zarówno warunki życia, jak i opieka zdrowotna. Osób w wieku 85 lat i starszych jest więcej niż kiedykolwiek wcześniej. Ma to swoją cenę: potrzeba więcej pieniędzy na emerytury i opiekę zdrowotną.

Różnorodność etniczna: bardziej zróżnicowane niż sto lat temu

W porównaniu z sytuacją sprzed stu lat dzisiejsze Zjednoczone Królestwo jest znacznie bardziej zróżnicowane, zarówno pod względem pochodzenia etnicznego ludzi, jak i ich religii. Z powodu imigracji po drugiej wojnie światowej prawie 10% ludzi ma co najmniej jednego rodzica lub dziadka urodzonego za granicą. Zjednoczone Królestwo jest społeczeństwem wielonarodowym i wielorasowym (multinational, multiracial), o bogatej i różnorodnej kulturze.

Mieszkańcy Zjednoczonego Królestwa mają korzenie rodzinne na całym świecie, a ta mieszanka szybko się zmienia, zwłaszcza w dużych miastach, takich jak Londyn. Dlatego trudno o dokładne liczby. W badaniach najwięcej osób wybiera kategorię biały (white). Obejmuje ona ludzi, których rodziny przybyły z Europy, Ameryki, Australii, Kanady lub Nowej Zelandii. Inne duże grupy to osoby pochodzenia azjatyckiego, czarnoskóre i o mieszanym pochodzeniu.

Duża część tej mieszanki sięga lat po drugiej wojnie światowej. W 1948 roku statek Empire Windrush przywiózł pierwszą dużą grupę migrantów z Karaibów, a później przybyło wiele osób z Indii, Pakistanu i innych krajów (zob. Wielka Brytania po 1945 roku). Za tymi „prawie 10%” osób, których rodzic lub dziadek urodził się za granicą, stoi właśnie ta historia.

Społeczeństwo równych szans

W Zjednoczonym Królestwie niezgodne z prawem jest niesprawiedliwe traktowanie kogoś ze względu na płeć albo na to, czy jest w związku małżeńskim. Mężczyźni i kobiety mają równe prawa w pracy, w posiadaniu własności oraz w małżeństwie i rozwodzie. Gdy rodzice są małżeństwem, matka i ojciec ponoszą równą odpowiedzialność za dzieci.

Dziś kobiety stanowią około połowy pracujących. Średnio dziewczęta osiągają w szkole lepsze wyniki niż chłopcy, a na studia idzie więcej kobiet niż mężczyzn.

Kobiety mają dziś znacznie więcej możliwości zawodowych niż dawniej. Pracują we wszystkich sektorach gospodarki i więcej kobiet niż kiedykolwiek zajmuje wysokie stanowiska, także w dziedzinach, które kiedyś były zdominowane przez mężczyzn. Jednocześnie mężczyźni wykonują dziś szerszy wachlarz zawodów niż wcześniej. Nikt już nie oczekuje, że kobiety będą siedzieć w domu, a wiele z nich nadal pracuje po urodzeniu dzieci. W wielu rodzinach oboje partnerzy pracują i dzielą się opieką nad dziećmi i obowiązkami domowymi.

To wielka zmiana w krótkim czasie. Sto lat temu kobiety w Wielkiej Brytanii nie mogły nawet głosować: część kobiet uzyskała prawo głosu w 1918 roku, a takie samo prawo głosu jak mężczyźni kobiety zdobyły dopiero w 1928 roku (zob. Dwie wojny światowe). Dziś główną ustawą chroniącą ludzi przed dyskryminacją jest ustawa o równości z 2010 roku (Equality Act 2010), która chroni dziewięć „cech”, w tym płeć, wiek, rasę, religię oraz małżeństwo lub związek partnerski (civil partnership).

Religia: kraj o chrześcijańskiej tradycji

Historycznie Zjednoczone Królestwo jest krajem chrześcijańskim. Oto wyniki spisu powszechnego (Census) z 2011 roku, czyli liczenia wszystkich mieszkańców kraju, przeprowadzanego co dziesięć lat:

W całym Zjednoczonym Królestwie są też miejsca kultu innych wyznań: meczety, świątynie hinduistyczne, synagogi (żydowskie), gurdwary (sikhijskie) i świątynie buddyjskie. Prawo daje jednak każdemu możliwość wyboru własnej religii albo niewyznawania żadnej. W spisie powszechnym z 2011 roku jedna czwarta ludzi (25%) odpowiedziała, że nie wyznaje żadnej religii.

Kościół Anglii

W Anglii Kościół i państwo są powiązane konstytucyjnie. Oficjalnym Kościołem państwa jest Kościół Anglii (Church of England). W innych krajach znany jest jako Kościół anglikański (Anglican Church), a w Szkocji i USA nazywa się go Kościołem episkopalnym (Episcopal Church). Jest to Kościół protestancki, który wywodzi się z reformacji (Reformation) w latach 30. XVI wieku, kiedy Henryk VIII (Henry VIII) zerwał z Rzymem (zob. Tudorowie).

• Jego głową jest monarcha.
• Jego przywódcą duchowym jest arcybiskup Canterbury (Archbishop of Canterbury).
• Monarcha ma prawo mianować arcybiskupa i innych wyższych duchownych, ale w praktyce zwykle decydują premier i komisja wybrana przez Kościół.
• Część jego biskupów zasiada w Izbie Lordów (House of Lords).

Kościół Szkocji i inne Kościoły

Kościołem narodowym Szkocji jest Kościół Szkocji (Church of Scotland). To Kościół prezbiteriański (Presbyterian), którym kierują duchowni i starsi (ministers and elders), a nie biskupi. Jego najważniejsze zebranie nazywa się Zgromadzeniem Ogólnym (General Assembly), a osoba, która mu przewodniczy, to moderator (Moderator). Każdy moderator pełni funkcję tylko przez rok i często publicznie wypowiada się w imieniu Kościoła.

Walia i Irlandia Północna nie mają Kościoła państwowego (established Church, czyli oficjalnego Kościoła państwa). Inne grupy protestanckie w Zjednoczonym Królestwie to między innymi baptyści, metodyści, prezbiterianie i kwakrzy. Istnieją też inne wyznania chrześcijańskie, a największym z nich jest Kościół rzymskokatolicki (Roman Catholic).

Walia była kiedyś częścią Kościoła Anglii. W 1920 roku Kościół w Walii oddzielono od państwa i stał się on niezależnym Kościołem w Walii (Church in Wales), dlatego Walia nie ma dziś Kościoła państwowego. W Szkocji Kościoły prezbiteriańskie w ogóle nie mają biskupów. Choć więc St Giles’ w Edynburgu nazywa się katedrą, siedzibą biskupa była tylko przez dwa krótkie okresy w XVII wieku; jej druga nazwa to High Kirk of Edinburgh.

Czterech patronów, cztery wyjątkowe dni

Każdy z czterech narodów ma własnego świętego patrona (patron saint), czyli świętego, który według tradycji opiekuje się danym krajem, a każdy święty ma swój dzień:

1 marca
Dzień św. Dawida
Walia

17 marca
Dzień św. Patryka
Irlandia Północna

23 kwietnia
Dzień św. Jerzego
Anglia

30 listopada
Dzień św. Andrzeja
Szkocja

• 1 marca: Dzień św. Dawida (St David’s Day), Walia
• 17 marca: Dzień św. Patryka (St Patrick’s Day), Irlandia Północna
• 23 kwietnia: Dzień św. Jerzego (St George’s Day), Anglia
• 30 listopada: Dzień św. Andrzeja (St Andrew’s Day), Szkocja

Tylko Szkocja i Irlandia Północna uznają dzień swojego patrona za oficjalne święto, a nawet w Szkocji niektóre firmy i urzędy pozostają otwarte. Obchody odbywają się w całym Zjednoczonym Królestwie, zwłaszcza tam, gdzie wiele osób ma szkockie, północnoirlandzkie lub irlandzkie korzenie.

W Anglii i Walii te dni nie są już dniami wolnymi od pracy, ale ludzie wciąż świętują je paradami i małymi festiwalami.

Sami święci mają barwne historie. Św. Jerzy, legendarny pogromca smoka, był podobno żołnierzem armii rzymskiej i nigdy nie postawił stopy w Anglii. Św. Patryk, jak sam opisał, urodził się w Brytanii, jako młody człowiek został porwany i wywieziony do Irlandii jako niewolnik, a później wrócił tam, by szerzyć chrześcijaństwo. Św. Dawid był walijskim biskupem z VI wieku, a w jego dniu wiele osób przypina żonkila, narodowy kwiat Walii. Św. Andrzej, jeden z dwunastu apostołów Jezusa, dał szkockiej fladze biały ukośny krzyż, bo według przekazu zginął na krzyżu w kształcie litery X; od 2007 roku jego dzień jest w Szkocji dniem wolnym (bank holiday). Połącz krzyże św. Jerzego, św. Andrzeja i św. Patryka, a otrzymasz flagę Unii (Union Flag) (zob. Światowe mocarstwo).

Podsumowanie rozdziału