Podręcznik

Rozdział 4: Nowoczesne, prężne społeczeństwo

Zakres

Zwyczaje i tradycje

Czytanie

ok. 15 min

Pytania

12 pytań

Zwyczaje i tradycje: od Bonfire Night do Bożego Narodzenia

Co roku wieczorem 5 listopada w parkach i ogródkach w całej Wielkiej Brytanii słychać huk fajerwerków. Ludzie tłoczą się wokół wielkich ognisk, żeby się ogrzać, a w niektórych miejscach na stos rzuca się kukłę ze słomy. Wspominają w ten sposób wybuch, do którego nigdy nie doszło – ponad czterysta lat temu.

Brytyjski rok jest pełen szczególnych dni. Są święta chrześcijańskie, takie jak Boże Narodzenie i Wielkanoc; święta hinduistów, sikhów, Żydów i muzułmanów; tradycje, które nie mają nic wspólnego z religią, jak Halloween i prima aprilis; a do tego kilka dni wolnych od pracy (bank holidays). Ten rozdział omawia część podręcznika zatytułowaną zwyczaje i tradycje (Customs and traditions) w rozdziale 4. Zacznijmy od obrazu całego roku:

Boże Narodzenie i Boxing Day

25 grudnia Boże Narodzenie (Christmas Day) upamiętnia narodziny Jezusa Chrystusa. To dzień ustawowo wolny od pracy (public holiday) dla wszystkich. Wielu chrześcijan idzie do kościoła w Wigilię (Christmas Eve), czyli 24 grudnia, albo w sam dzień świąt.

Boże Narodzenie w Wielkiej Brytanii jest bardzo tradycyjne. Większość rodzin zostaje w domu i zasiada do świątecznego posiłku, często z pieczonym indykiem, Christmas pudding (gęstym bakaliowym puddingiem) i mince pies (małymi babeczkami z nadzieniem z suszonych owoców). Ludzie dają sobie prezenty, wysyłają kartki świąteczne i dekorują domy, a wielu stawia w domu choinkę i ją ubiera.

Niektóre z tych tradycji są młodsze albo starsze, niż się wydaje. Choinka to zwyczaj niemiecki: już w 1800 roku królowa Charlotta (Queen Charlotte), niemiecka żona Jerzego III (George III), miała choinkę w Windsorze. Naprawdę spopularyzowała ją jednak rycina z 1848 roku, którą widać poniżej. Kiedy ludzie zobaczyli królową Wiktorię (Queen Victoria) i jej urodzonego w Niemczech męża, księcia Alberta (Prince Albert), świętujących z dziećmi przy choince, też zapragnęli ją mieć. Z kolei mince pies dawniej rzeczywiście zawierały mięso; dziś nadzienie to głównie suszone owoce, np. rodzynki, wymieszane z przyprawami.

Dla dzieci Boże Narodzenie to najbardziej ekscytujący dzień w roku. Najmłodsze wierzą, że w noc przed świętami przychodzi Father Christmas, zwany też Świętym Mikołajem (Santa Claus), i zostawia im prezenty.

Następny dzień, 26 grudnia, to Boxing Day. On także jest dniem ustawowo wolnym od pracy.

Wbrew nazwie Boxing Day nie ma nic wspólnego z boksem. Zwykle uważa się, że nazwa pochodzi od „Christmas box”: dawniej dzień po Bożym Narodzeniu pracodawcy dawali służbie i dostawcom pudełko z pieniędzmi albo upominkiem. Nikt jednak nie wie na pewno, skąd wzięła się ta nazwa.

Wielkanoc i Wielki Post: naleśniki, popiół i czekoladowe jajka

Wielkanoc (Easter) przypada w marcu lub kwietniu. Upamiętnia śmierć Jezusa w Wielki Piątek (Good Friday) i jego zmartwychwstanie w Niedzielę Wielkanocną (Easter Sunday). Wielki Piątek i Poniedziałek Wielkanocny (Easter Monday), czyli dzień po Niedzieli Wielkanocnej, to dni ustawowo wolne od pracy.

Dlaczego data się zmienia? Według zasady kościelnej Niedziela Wielkanocna to pierwsza niedziela po pierwszej pełni księżyca przypadającej 21 marca lub później, więc może wypaść w dowolnym dniu od 22 marca do 25 kwietnia.

40 dni przed Wielkanocą to Wielki Post (Lent). Dla chrześcijan to czas zastanowienia się nad własnym życiem i przygotowania do Wielkanocy. Dawniej ludzie w Wielkim Poście pościli (jedli bardzo mało). Dziś wiele osób rezygnuje zamiast tego z jednej rzeczy, np. z ulubionego jedzenia.

Dzień przed Wielkim Postem to Shrove Tuesday, zwany też Pancake Day (dniem naleśników). Je się wtedy naleśniki, bo dawno temu ich smażenie pozwalało zużyć zapasy jajek, tłuszczu i mleka przed postem. Wielki Post zaczyna się następnego dnia, w Środę Popielcową (Ash Wednesday). Tego dnia w kościele chrześcijanie otrzymują na czole krzyż narysowany popiołem – znak śmierci i żalu za grzechy.

W niektórych miastach Pancake Day zamienia się w wyścig. Wyścig z naleśnikami w Olney, miasteczku w hrabstwie Buckinghamshire, podobno sięga 1445 roku: według opowieści pewnego Shrove Tuesday gospodyni usłyszała kościelny dzwon i pobiegła aż do kościoła, wciąż trzymając patelnię z naleśnikiem. To tylko miejscowa legenda i żadne źródła z tamtych czasów jej nie potwierdzają.

1. wt.Shrove Tuesday (Pancake Day): dzień przed Wielkim Postem; czas na naleśniki
2. śr.Środa Popielcowa (Ash Wednesday): początek Wielkiego Postu; krzyż z popiołu na czole
3. 40 dniWielki Post (Lent): czas refleksji i przygotowania; dawniej poszczono, dziś wiele osób z czegoś rezygnuje
4. 3 tygodnieMothering Sunday: niedziela trzy tygodnie przed Wielkanocą
5. pt.Wielki Piątek (Good Friday): upamiętnia śmierć Jezusa; dzień ustawowo wolny
6. nd.Niedziela Wielkanocna (Easter Sunday): świętuje zmartwychwstanie Jezusa
7. pon.Poniedziałek Wielkanocny (Easter Monday): dzień ustawowo wolny

Wielkanoc obchodzą także osoby niereligijne. Dla wielu najprzyjemniejsze są jajka wielkanocne (Easter eggs): czekoladowe jajka, które ludzie dają sobie nawzajem jako symbol nowego życia.

Święta innych religii

W Zjednoczonym Królestwie żyją wyznawcy wielu religii. Warto znać pięć świąt innych wyznań:

Diwali
hinduiści i sikhowie

Chanuka
Żydzi

Eid al-Fitr
muzułmanie

Eid ul Adha
muzułmanie

Vaisakhi
sikhowie

• Diwali przypada zwykle w październiku lub listopadzie i trwa pięć dni. Często nazywa się je Świętem Świateł (Festival of Lights). Obchodzą je zarówno hinduiści, jak i sikhowie; święto celebruje zwycięstwo dobra nad złem i zdobywanie wiedzy. Istnieje kilka różnych opowieści o jego początkach. Leicester w angielskim regionie Midlands słynie z wielkich obchodów Diwali.
• Chanuka (Hannukah) przypada w listopadzie lub grudniu i trwa osiem dni. Upamiętnia walkę Żydów o wolność religijną. W każdy dzień święta zapala się o jedną świecę więcej na menorze (menorah), świeczniku z miejscami na osiem świec. Nawiązuje to do dawnej opowieści, w której oliwa do lampy, która powinna się skończyć po jednym dniu, paliła się przez osiem.
• Eid al-Fitr kończy ramadan (Ramadan) – miesiąc, w którym muzułmanie poszczą. Muzułmanie dziękują Allahowi za pomoc w wytrwaniu w poście. Data co roku jest inna; ludzie chodzą na specjalne modlitwy i wspólnie jedzą świąteczne posiłki.
• Eid ul Adha przypomina, że prorok Ibrahim był gotów złożyć w ofierze swojego syna, bo tak nakazał mu Bóg. Święto przypomina muzułmanom, jak oddani powinni być Bogu. Wielu muzułmanów zabija w czasie święta zwierzę na posiłek, a brytyjskie prawo wymaga, by odbywało się to w rzeźni.
• Vaisakhi (czasem pisane Baisakhi) to święto sikhów. Upamiętnia założenie wspólnoty sikhijskiej zwanej Khalsa. Przypada co roku 14 kwietnia; odbywają się wtedy parady, tańce i śpiewy.

Zarówno w Diwali, jak i w Chanuce ważną rolę odgrywa światło – w pierwszym przypadku lampki oliwne, w drugim świece – i w potocznym angielskim Chanukę też czasem nazywa się świętem świateł. Jednak nazwa „Festival of Lights” zwykle oznacza Diwali. Leicester po raz pierwszy rozwiesiło światła na Diwali przy Belgrave Road w 1983 roku, a dziś jego obchody przyciągają dziesiątki tysięcy ludzi i często mówi się, że należą do największych poza Indiami. Sikhijską Khalsę założył w 1699 roku dziesiąty guru sikhów, Guru Gobind Singh. A ponieważ kalendarz islamski ma około 11 dni mniej niż kalendarz używany w Wielkiej Brytanii, Eid al-Fitr i Eid ul Adha co roku wypadają mniej więcej 11 dni wcześniej.

Nowy Rok, walentynki, prima aprilis i dni rodziców

Nowy Rok (New Year's Day), 1 stycznia, to dzień ustawowo wolny od pracy. Najwięcej zabawy jest jednak noc wcześniej, w sylwestra (New Year's Eve), 31 grudnia. Szkoci mają dla 31 grudnia własną nazwę, Hogmanay, a w Szkocji dniem ustawowo wolnym jest także 2 stycznia. Dla niektórych Szkotów Hogmanay jest nawet ważniejsze niż Boże Narodzenie.

Jest ku temu powód. Po reformacji szkocki Kościół prezbiteriański uważał Boże Narodzenie za zbyt „katolickie” i przez setki lat zniechęcał ludzi do jego obchodzenia. W Szkocji Boże Narodzenie stało się dniem ustawowo wolnym dopiero w 1958 roku, więc wielkie świętowanie przeniosło się na sylwestra. O północy ludzie łapią się za ręce i śpiewają Auld Lang Syne, piosenkę poety Roberta Burnsa (Robert Burns). Uważa się też, że pierwszy gość, który w nowym roku przekroczy próg domu, decyduje o szczęściu rodziny na cały rok.

W walentynki (Valentine's Day), 14 lutego, pary dają sobie kartki i prezenty. Czasem ktoś wysyła kartkę bez podpisu osobie, która mu się skrycie podoba.

W prima aprilis (April Fool's Day), 1 kwietnia, ludzie robią sobie nawzajem żarty, ale tylko do południa. Telewizja i gazety także często publikują zmyślone, primaaprilisowe historie.

Najsłynniejsza z nich wciąż należy do BBC. 1 kwietnia 1957 roku program informacyjny Panorama pokazał film o szwajcarskiej rodzinie zrywającej spaghetti z drzew, a sporo widzów dzwoniło z pytaniem, jak wyhodować własne.

Mothering Sunday, zwana też Dniem Matki (Mother's Day), przypada trzy tygodnie przed Niedzielą Wielkanocną. Dzieci wysyłają mamom kartki albo kupują im prezenty. Ojcowie mają swoje święto w Dzień Ojca (Father's Day), w trzecią niedzielę czerwca.

Uwaga, jeśli pochodzisz z USA lub z wielu innych krajów, gdzie Dzień Matki przypada w drugą niedzielę maja. W Wielkiej Brytanii Mothering Sunday przesuwa się razem z Wielkanocą, więc zwykle wypada w marcu.

Trzy jesienne daty: Halloween, Bonfire Night i Remembrance Day

31 października: Halloween

Halloween to bardzo stare święto. Wyrosło z pogańskiego (przedchrześcijańskiego) święta obchodzonego na początku zimy. Młodzi ludzie często przebierają się w straszne kostiumy i chodzą od drzwi do drzwi, wołając trick or treat („psikus albo poczęstunek”): ludzie rozdają słodycze (treats), żeby dzieci nie zrobiły im psikusa. Wiele osób wydrąża też dynię, wycina w niej twarz, tak że powstaje lampion, i wkłada do środka świeczkę.

Lampion z dyni był kiedyś lampionem z rzepy. W Szkocji i Irlandii ludzie wydrążali rzepy i wycinali z nich lampiony. Emigranci zabrali ten zwyczaj do Ameryki, gdzie przerzucili się na dynie, które o wiele łatwiej wycinać, a dyniowa wersja wróciła później przez Atlantyk do Wielkiej Brytanii.

5 listopada: Bonfire Night

W Bonfire Night (zwaną też Guy Fawkes Night) ludzie w całej Wielkiej Brytanii puszczają fajerwerki w ogródkach albo idą na duże publiczne pokazy. Wszystko zaczęło się w 1605 roku. Wtedy Guy Fawkes i grupa innych katolików uknuli spisek, by wysadzić w powietrze budynki parlamentu (Houses of Parliament) i zabić protestanckiego króla. Ich plan się nie powiódł. Tym królem był Jakub I (James I), którego poznałeś w rozdziale Stuartowie.

Słomiana kukła palona na ognisku przedstawia Guya Fawkesa i nazywa się „guy”; podobno od niej pochodzi potoczne angielskie słowo „guy”, czyli „facet”. Brytyjskie dzieci dorastają z wierszykiem, który zaczyna się od słów "Remember, remember the fifth of November". Do dziś, zanim monarcha otworzy nową sesję parlamentu, strażnicy z latarniami przeszukują piwnice budynków parlamentu na wypadek, gdyby ktoś znów ukrył tam materiały wybuchowe – choć dziś to głównie tradycja.

11 listopada: Remembrance Day

Remembrance Day (Dzień Pamięci) oddaje hołd mężczyznom i kobietom, którzy zginęli, walcząc po stronie Zjednoczonego Królestwa i jego sojuszników. Początkowo był to dzień pamięci poległych w pierwszej wojnie światowej, która zakończyła się 11 listopada 1918 roku. Ludzie noszą mak – czerwony kwiat, który w czasie tamtej wojny porastał pola bitew. O godzinie 11.00 wszyscy zachowują dwie minuty ciszy, a przy Cenotaph, pomniku wojennym przy ulicy Whitehall w Londynie, składa się wieńce z maków.

Mak stał się symbolem pamięci za sprawą wiersza. W 1915 roku John McCrae, kanadyjski lekarz wojskowy, napisał na polu bitwy w Belgii wiersz In Flanders Fields, opisując czerwone maki kwitnące między grobami. Royal British Legion sprzedaje maki, by zbierać pieniądze, od 1921 roku. Przyjrzyj się uważnie, a zobaczysz, że szkockie maki różnią się od angielskich: mają cztery płatki i nie mają liścia.

Bank holidays: dni wolne bez znaczenia religijnego

Oprócz opisanych wyżej świąt Zjednoczone Królestwo ma co roku kilka innych dni wolnych, zwanych bank holidays. W te dni banki i wiele innych firm są zamknięte. Bank holidays nie mają znaczenia religijnego. Przypadają:

• na początku maja
• pod koniec maja lub na początku czerwca
• w sierpniu

Irlandia Północna ma dodatkowy dzień ustawowo wolny w lipcu, upamiętniający bitwę nad Boyne (Battle of the Boyne). W tej bitwie, w 1690 roku, Wilhelm III (William III) pokonał Jakuba II (James II); zob. Stuartowie.

Same bank holidays wprowadziła ustawa o bank holidays z 1871 roku (Bank Holidays Act 1871), której autorem był sir John Lubbock, bankier i członek parlamentu. Ludzie byli mu tak wdzięczni, że przez pewien czas nazywali bank holidays „dniami świętego Lubbocka” (St Lubbock's Days).

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Nowoczesne, prężne społeczeństwo