Podręcznik

Rozdział 3: Historia

Okres

1900–1945

Czytanie

ok. 20 min

Pytania

16 pytań

Dwie wojny światowe: od Sommy do D-Day

Co roku w listopadzie prawie wszyscy w Brytanii noszą mały czerwony papierowy kwiatek: politycy, prezenterzy telewizyjni, piłkarze, a nawet autobusy na swoich przodach. To mak, który upamiętnia ludzi poległych na wojnie ponad sto lat temu. Ten rozdział obejmuje lata 1900–1945. W tym czasie Brytania stoczyła dwie wojny światowe, kobiety zdobyły prawo głosu, Irlandia została podzielona na dwie części, a radio trafiło niemal do każdego domu.

Początek XX wieku: pewne siebie „supermocarstwo”

Gdy zaczynał się XX wiek, do pierwszej z tych wojen światowych zostało jeszcze ponad dziesięć lat. W 1901 roku zmarła królowa Wiktoria po prawie 64 latach na tronie. Królem został jej syn Edward VII (Edward VII), a w 1910 roku po nim Jerzy V (George V). Brytania była wtedy pełna pewności siebie. Miała imperium rozciągające się na cały glob, podziwianą marynarkę wojenną, prężny przemysł i stabilny system polityczny. Dzisiejszym językiem powiedzielibyśmy, że była supermocarstwem (superpower).

W miarę jak kraj się bogacił, rząd zaczął robić więcej dla zwykłych ludzi. W tych latach wprowadzono wiele reform społecznych:

• Pieniądze na pomoc dla osób bez pracy
• Emerytury (old-age pensions) dla osób starszych
• Darmowe posiłki w szkołach (free school meals) dla dzieci
• Nowe przepisy, by miejsca pracy były bezpieczniejsze
• Surowsze zasady planowania miast, by powstrzymać rozrastanie się slumsów
• Większa pomoc dla matek i dzieci po rozwodzie lub separacji
• Sprawiedliwszy, bardziej demokratyczny samorząd lokalny; ponadto posłowie zaczęli otrzymywać wynagrodzenie, więc zwykłym ludziom łatwiej było zająć się polityką

Dziś te reformy wydają się skromne, ale były prawdziwym początkiem. Ustawa o emeryturach (Old Age Pensions Act) z 1908 roku dawała osobom powyżej 70. roku życia o niskich dochodach 5 szylingów tygodniowo; niewielu ludzi dożywało tego wieku, ale po raz pierwszy państwo dawało pieniądze osobom starszym. Darmowe posiłki w szkołach wprowadzono w 1906 roku, po części dlatego, że rząd odkrył, iż wielu młodych mężczyzn zgłaszających się do wojska było poważnie niedożywionych. Posłowie otrzymywali wynagrodzenie od 1911 roku, w wysokości 400 funtów rocznie; wcześniej bycie posłem było niemal wyłącznie dla bogatych.

Pierwsza wojna światowa (1914–1918)

Jeden strzał, który podpalił Europę

Ta pełna pewności siebie epoka nagle się skończyła. 28 czerwca 1914 roku w Sarajewie zastrzelono arcyksięcia Franciszka Ferdynanda (Archduke Franz Ferdinand), następcę tronu Austro-Węgier. Jak pierwsze przewracające się domino, jego zabójstwo krok po kroku doprowadziło do pierwszej wojny światowej.

Niewiele brakowało, by do tego nie doszło. Tego ranka spiskowcy raz już ponieśli porażkę: bomba rzucona w samochód arcyksięcia chybiła. Po południu arcyksiążę zmienił plany, by odwiedzić rannych w zamachu, ale nikt nie powiedział o tym kierowcy, który źle skręcił i zatrzymał się, by zawrócić, dokładnie przed Gawriłą Principem, 19-letnim członkiem grupy. W internecie często można przeczytać, że Princip jadł wtedy kanapkę w pobliskim sklepie, ale żaden zapis z 1914 roku tego nie potwierdza; wygląda to na późniejszą legendę.

Zabójstwo było jednak tylko iskrą. Od lat narastało kilka innych sił, które czyniły wojnę prawdopodobną:

Dwie strony

Większość walk toczyła się w Europie, ale wojna wciągnęła kraje z całego świata. Strona Brytanii nazywała się aliantami (Allies), a strona przeciwna państwami centralnymi (Central Powers).

Na wojnę ruszyło całe imperium

Walczyła nie tylko sama Brytania. Udział wzięło całe Imperium Brytyjskie: ponad milion żołnierzy z Indii walczyło za Brytanię w wielu różnych krajach, a około 40 000 z nich straciło życie. Przybyli też żołnierze z Kanady, Australii, Nowej Zelandii, Afryki i Indii Zachodnich i walczyli ramię w ramię z Brytyjczykami.

Somma: najgorszy dzień

Wojna trwała cztery lata, a miliony ludzi zginęły lub zostały ranne; sama Brytania miała ponad 2 miliony ofiar (zabitych i rannych). Najgorszy moment nadszedł w lipcu 1916 roku, gdy armia brytyjska zaatakowała w północnej Francji w bitwie nad Sommą (Battle of the Somme). Już pierwszego dnia straty brytyjskie wyniosły około 60 000 zabitych i rannych.

Godzina 11 dnia 11 listopada

O godzinie 11 rano 11 listopada 1918 roku weszło w życie zawieszenie broni (porozumienie o przerwaniu walk). Pierwsza wojna światowa się skończyła, a Brytania i jej sojusznicy zwyciężyli.

Ten dzień stał się Dniem Pamięci (Remembrance Day). Ludzie noszą czerwone maki, ponieważ te kwiaty rosły na wszystkich polach bitew pierwszej wojny światowej. O 11 rano cały kraj zamiera w dwuminutowej ciszy. W Niedzielę Pamięci (Remembrance Sunday), czyli w niedzielę najbliższą 11 listopada, przy Cenotaph, pomniku wojennym przy ulicy Whitehall w Londynie, odbywa się państwowa uroczystość, podczas której składa się wieńce.

Maki

Dwie minuty ciszy o 11:00

Cenotaph przy Whitehall

Mak stał się symbolem dzięki wierszowi. W 1915 roku John McCrae, kanadyjski lekarz wojskowy, zobaczył czerwone maki rosnące między grobami poległych żołnierzy na polach bitew we Flandrii w Belgii i napisał In Flanders Fields („Na polach Flandrii”). Od 1921 roku organizacja Royal British Legion co roku sprzedaje maki, by zbierać pieniądze dla byłych żołnierzy i ich rodzin, i robi to do dziś. Z tych samych lat pochodzi inny pomnik pamięci: 11 listopada 1920 roku w opactwie westminsterskim (Westminster Abbey) pochowano żołnierza, którego nazwiska nikt nie znał, „Nieznanego Wojownika” (Unknown Warrior), jako symbol wszystkich, których ciał nigdy nie odnaleziono.

Wojna zmieniła nawet nazwisko rodziny królewskiej. Rodzina nazywała się „Saxe-Coburg and Gotha”, co brzmiało bardzo po niemiecku w czasie, gdy Brytania walczyła z Niemcami, więc w 1917 roku Jerzy V zmienił ją na Windsor, od zamku Windsor. Rodzina królewska nazywa się Windsor do dziś.

Prawo głosu dla kobiet: 1918 i 1928

Jak pokazał poprzedni rozdział, od końca XIX wieku coraz więcej kobiet walczyło o prawo głosu; nazywano je sufrażystkami (suffragettes). W czasie wojny ogromna liczba kobiet pracowała w fabrykach, prowadziła karetki i uprawiała ziemię, utrzymując kraj w ruchu. Po wojnie wreszcie zdobyły prawo głosu, ale w dwóch krokach:

Pierwsza kobieta wybrana do Izby Gmin (House of Commons), w wyborach w 1918 roku, nigdy nie zajęła swojego miejsca. Była to Constance Markievicz z Irlandii, członkini Sinn Féin, partii dążącej do niepodległości Irlandii, która odmówiła zasiadania w Londynie. Pierwszą kobietą, która zasiadła w Izbie Gmin, była Nancy Astor, wybrana w 1919 roku.

Podział Irlandii

Aby zrozumieć, jak doszło do podziału Irlandii, musimy cofnąć się do lat tuż przed pierwszą wojną światową, gdy kwestia irlandzka narastała. Rząd brytyjski planował dać Irlandii Home Rule (autonomię): własny parlament przy pozostaniu w Zjednoczonym Królestwie. Protestanci na północy byli zdecydowanie przeciw, a nawet grozili, że będą się temu przeciwstawiać siłą. Przez następne dziesięć lat napięcie wciąż rosło:

1. 1913Rząd brytyjski obiecuje Irlandii Home Rule i przedstawia parlamentowi projekt ustawy; protestanci na północy grożą zbrojnym oporem
2. 1914Wybucha pierwsza wojna światowa i rząd odkłada reformę w Irlandii; irlandzcy nacjonaliści nie chcą czekać
3. 1916W Dublinie wybucha powstanie wielkanocne (Easter Rising) przeciwko rządom brytyjskim; jego przywódcy zostają straceni na mocy prawa wojennego, a potem następuje wojna partyzancka z armią i policją brytyjską
4. 1921Obie strony podpisują traktat pokojowy
5. 1922Irlandia zostaje podzielona na dwie części: sześć hrabstw na północy, gdzie większość ludzi to protestanci, pozostaje w Zjednoczonym Królestwie jako Irlandia Północna (Northern Ireland); reszta staje się Wolnym Państwem Irlandzkim (Irish Free State)
6. 1949Wolne Państwo Irlandzkie staje się republiką

Niektórzy ludzie, zarówno na północy, jak i na południu, nie chcieli jednak pogodzić się z podziałem. Chcieli, by cała Irlandia była jednym niepodległym państwem. Lata podziału przerodziły się później w przemoc terrorystyczną w Irlandii Północnej i gdzie indziej. Ten konflikt jest znany jako the Troubles („kłopoty”) i wrócimy do niego w następnym rozdziale.

Między wojnami: kryzys, samochody i radio

W samej Brytanii dwie dekady po pierwszej wojnie światowej przyniosły zarówno dobre, jak i trudne czasy. W latach 20. życie wielu ludzi się poprawiło. Lepsze stało się budownictwo komunalne, a w miastach powstało mnóstwo nowych domów.

Jednak w 1929 roku cały świat pogrążył się w wielkim kryzysie (Great Depression), a w niektórych częściach Brytanii zapanowało masowe bezrobocie. Kryzys lat 30. bardzo różnie dotknął różne miejsca:

• Stare gałęzie przemysłu ciężkiego, takie jak przemysł stoczniowy, mocno ucierpiały.
• Rozwijały się nowe branże, takie jak przemysł samochodowy i lotniczy (budowa samolotów).
• Ceny ogólnie spadły, więc ci, którzy wciąż mieli pracę, mieli więcej pieniędzy do wydania. W latach 1930–1939 liczba samochodów w Brytanii się podwoiła, z 1 miliona do 2 milionów.

Był to też ożywiony czas dla kultury. Sławę zdobyli powieściopisarze Graham Greene i Evelyn Waugh, a ekonomista John Maynard Keynes ogłosił nowe idee gospodarcze, które wywarły wielki wpływ. BBC rozpoczęło nadawanie radiowe w 1922 roku, a w 1936 roku uruchomiło pierwszą na świecie regularną usługę telewizyjną.

BBC nie zaczynało jako nadawca publiczny. W 1922 roku było to British Broadcasting Company (spółka), założona przez kilku producentów odbiorników radiowych, którzy chcieli, by ludzie kupowali radia. W 1927 roku stało się British Broadcasting Corporation, instytucją publiczną, którą znamy dziś; obie nazwy skraca się do BBC.

Na marginesie: telewizja (John Logie Baird), radar (Robert Watson-Watt), silnik odrzutowy (Frank Whittle), maszyna Turinga (Alan Turing) i insulina (John Macleod) pochodzą z lat 20. i 30. Omawiamy je razem z innymi brytyjskimi wynalazkami XX wieku w następnym rozdziale, w części „Przed wojną”. Alexander Fleming, który odkrył penicylinę, pojawia się na końcu tego rozdziału.

Druga wojna światowa (1939–1945)

Hitler i droga do wojny

Kryzys szczególnie mocno uderzył w Niemcy i wielu zdesperowanych wyborców zwróciło się tam ku skrajnym partiom. W 1933 roku władzę w Niemczech przejął Adolf Hitler. Uważał, że warunki narzucone Niemcom przez aliantów po pierwszej wojnie światowej były niesprawiedliwe, i chciał zdobyć więcej ziemi dla Niemców. Zaczął zrywać i renegocjować traktaty, zbroić Niemcy i sprawdzać ich siłę militarną na sąsiednich krajach. Początkowo rząd brytyjski robił wszystko, by uniknąć kolejnej wojny.

W 1939 roku Hitler napadł na Polskę. Aby powstrzymać go przed dalszą agresją, Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę. Królem Brytanii był wtedy Jerzy VI (George VI), który wstąpił na tron w 1936 roku.

Na początku wojna toczyła się między państwami Osi (Axis powers) a aliantami (Allies). Oś tworzyły faszystowskie Niemcy, Włochy i Cesarstwo Japonii. Do aliantów należały Zjednoczone Królestwo, Francja i Polska, a także Australia, Kanada, Nowa Zelandia i Związek Południowej Afryki. (Zobacz schemat obu stron w części o pierwszej wojnie światowej powyżej).

Churchill: premier, który się nie poddał

Hitler zajął już Austrię i najechał Czechosłowację i Polskę. Następnie zajął Belgię i Holandię. W 1940 roku wojska niemieckie pokonały armie alianckie i przeszły przez Francję. W tej chwili wielkiego zagrożenia dla kraju premierem został Winston Churchill, który poprowadził Brytanię przez wojnę.

Churchill (1874–1965) był synem polityka. Był żołnierzem i reporterem prasowym, a w 1900 roku został wybrany do parlamentu z ramienia Partii Konserwatywnej (Conservative). Premierem został w maju 1940 roku. Nie chciał ustąpić przed nazistami i dodawał całemu krajowi odwagi w najtrudniejszym momencie. Jego wojenne przemówienia cytuje się do dziś:

To, co działo się z nim po wojnie, również pojawia się na teście. Churchill przegrał wybory powszechne w 1945 roku, ale w 1951 roku znów został premierem. Pozostał posłem do wyborów powszechnych w 1964 roku, a gdy zmarł w 1965 roku, otrzymał pogrzeb państwowy. W publicznym głosowaniu w 2002 roku Brytyjczycy wybrali go największym Brytyjczykiem wszech czasów.

Jego droga na szczyt nie była prosta. W 1900 roku rzeczywiście został posłem konserwatywnym, ale w 1904 roku przeszedł do liberałów i wrócił do konserwatystów dopiero dwadzieścia lat później. Podobno żartował: „Każdy może zdradzić, ale żeby zdradzić drugi raz, potrzeba trochę pomysłowości” (Anyone can rat, but it takes a certain amount of ingenuity to re-rat; „to rat” znaczy porzucić swoją stronę), choć nie jest pewne, skąd naprawdę pochodzi to zdanie. Napisał też wiele książek historycznych i wspomnień, a w 1953 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury, a nie Pokojową Nagrodę Nobla.

Dunkierka: 300 000 żołnierzy uratowanych z plaż

Gdy Francja upadała, brytyjskie i francuskie wojska zostały otoczone przez armię niemiecką pod Dunkierką (Dunkirk), na wybrzeżu północnej Francji. Brytania postanowiła sprowadzić je do domu w ogromnej operacji morskiej. Oprócz marynarki wojennej wielu zwykłych ludzi zgłosiło się, by przepłynąć przez kanał La Manche własnymi małymi łodziami, na przykład łodziami spacerowymi i rybackimi, i pomóc. Razem przywieźli z plaż wokół Dunkierki ponad 300 000 żołnierzy.

Zginęło wielu ludzi i porzucono mnóstwo sprzętu, ale ewakuacja i tak była sukcesem, bo dzięki niej Brytania mogła dalej walczyć z Niemcami. Dała też językowi angielskiemu nowe wyrażenie, „the Dunkirk spirit” („duch Dunkierki”), oznaczające, że w trudnych czasach ludzie trzymają się razem i nie poddają się.

Bitwa o Anglię i Blitz

Hitler chciał najechać Brytanię, ale zanim mógł wysłać żołnierzy przez morze, Niemcy musiały opanować niebo. Dlatego niemieckie lotnictwo zaatakowało Brytanię z powietrza. Brytania zaciekle broniła się swoimi myśliwcami i latem 1940 roku wygrała tę kluczową bitwę powietrzną, znaną jako bitwa o Anglię (Battle of Britain). Dwa najważniejsze samoloty RAF (Royal Air Force, Królewskich Sił Powietrznych) to Spitfire i Hurricane, oba zaprojektowane i zbudowane w Brytanii.

Nawet po przegranej bitwie powietrznej niemieckie lotnictwo nadal bombardowało Londyn i inne miasta nocą. Był to Blitz. Coventry zostało niemal całkowicie zniszczone, a inne miasta też mocno ucierpiały, zwłaszcza londyński East End.

Nawet gdy ich domy leżały w gruzach, ludzie w Brytanii wykazali się wielką odwagą i nie dali się złamać. Gdy dziś Brytyjczycy mówią o „the Blitz spirit” („duchu Blitzu”), mają na myśli wzajemną pomoc w trudnych czasach.

Blitz trwał od września 1940 do maja 1941 roku i zginęło w nim ponad 40 000 cywilów. Co noc tysiące londyńczyków schodziły z kocami do stacji metra, by tam spać. Trafiony został także Pałac Buckingham, a królowa Elżbieta (później znana jako Królowa Matka) miała podobno powiedzieć, że teraz może spojrzeć w oczy mieszkańcom zbombardowanego East Endu. Jerzy VI i jego rodzina zostali w Brytanii przez całą wojnę, zamiast wyjechać za granicę.

Pilotów z bitwy o Anglię nazwano „the Few” („nieliczni”), od „so few” ze słynnego zdania Churchilla. Wielu z nich pochodziło z innych krajów; szczególnie znakomite wyniki miał złożony z polskich pilotów Dywizjon 303 (No. 303 Squadron).

Wojna na całym świecie

Gdy Brytania broniła się u siebie, jej siły walczyły też z państwami Osi w wielu innych częściach świata. W Azji Japonia pokonała Brytyjczyków w Singapurze, a potem zajęła Birmę, co zagroziło Indiom.

W 1941 roku dwa wydarzenia zmieniły przebieg wojny:

• W grudniu Japonia zbombardowała amerykańską bazę marynarki wojennej w Pearl Harbor i do wojny przystąpiły Stany Zjednoczone.
• W tym samym roku Hitler rozpoczął największą inwazję w historii, atakując Związek Radziecki. Obie strony straciły ogromną liczbę ludzi, a w końcu Sowieci odepchnęli Niemców. Był to punkt zwrotny wojny.

Stopniowo alianci zyskiwali przewagę, odnosząc ważne zwycięstwa w Afryce Północnej i we Włoszech. Ciężkie straty Niemiec w Związku Radzieckim, w połączeniu z amerykańskim wsparciem, sprawiły w końcu, że alianci byli wystarczająco silni, by zmierzyć się z armiami Hitlera w zachodniej Europie.

D-Day: lądowanie w Normandii

6 czerwca 1944 roku wojska alianckie wylądowały w Normandii (Normandy) we Francji; ten dzień nazywa się zwykle D-Day. Po zwycięstwie na plażach Normandii przebijały się przez Francję, a w końcu weszły do Niemiec.

Litera „D” nie oznacza niczego szczególnego: znaczy po prostu „dzień” (day). Wojsko używało określenia „D-Day” na dzień rozpoczęcia operacji, z D-1 na dzień wcześniej i D+1 na dzień później, więc zmiana daty nie wymagała przepisywania całego planu. Miało to tu znaczenie, bo lądowanie pierwotnie zaplanowano na 5 czerwca, a zła pogoda opóźniła je o jeden dzień. Ponad 150 000 żołnierzy alianckich wylądowało na pięciu plażach: Utah i Omaha (amerykańskich), Gold i Sword (brytyjskich) oraz Juno (kanadyjskiej).

Zwycięstwo: najpierw Niemcy, potem Japonia

W maju 1945 roku alianci całkowicie pokonali Niemcy. Wojna z Japonią trwała do sierpnia 1945 roku, gdy Stany Zjednoczone zrzuciły swoje nowe bomby atomowe na Hiroszimę i Nagasaki w Japonii. Japonia wtedy skapitulowała i wojna się skończyła.

Brytyjscy naukowcy mieli swój udział w historii bomby atomowej. Zespół kierowany przez urodzonego w Nowej Zelandii fizyka Ernesta Rutherforda (Ernest Rutherford), pracujący najpierw na Uniwersytecie w Manchesterze, a później na Uniwersytecie w Cambridge, jako pierwszy „rozszczepił atom”. Później kilku brytyjskich naukowców dołączyło do Projektu Manhattan (Manhattan Project), amerykańskiego programu, w ramach którego zbudowano bombę atomową.

Fleming i penicylina

Ten rozdział kończymy Szkotem, który zmienił medycynę: Alexandrem Flemingiem (Alexander Fleming) (1881–1955). Urodzony w Szkocji, jako nastolatek przeprowadził się do Londynu i wykształcił się na lekarza. W 1928 roku, badając grypę, odkrył penicylinę (penicillin).

Fleming dokonał jednak tylko odkrycia. Przekształcenie penicyliny w lek, który ludzie mogli rzeczywiście przyjmować, było dziełem dwóch innych naukowców, Howarda Floreya (Howard Florey) i Ernsta Chaina (Ernst Chain), a w latach 40. produkowano ją już w ogromnych ilościach. W 1945 roku Fleming otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny, a lekarze do dziś stosują penicylinę w leczeniu zakażeń bakteryjnych.

Odkrycie zaczęło się od nieposprzątanego stołu laboratoryjnego. Latem 1928 roku Fleming wrócił z urlopu do swojego laboratorium w Londynie i zauważył, że na pozostawionej szalce z bakteriami wyrosła pleśń, a wszystkie bakterie wokół pleśni obumarły. Zamiast wyrzucić szalkę, postanowił sprawdzić, dlaczego tak się stało, i to doprowadziło go do penicyliny. Nagrodę Nobla w 1945 roku podzieliły w rzeczywistości trzy osoby: Fleming, Florey i Chain.

Po wygranej wojnie w Europie Brytania przeprowadziła w lipcu 1945 roku pierwsze od dziesięciu lat wybory powszechne. Wybór wyborców miał kształtować kraj przez następne dziesięciolecia.

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Historia