El kitabı

Bölüm 4: Modern ve Gelişen Bir Toplum

Kapsam

Bugünün Birleşik Krallığı ve din

Okuma

yaklaşık 15 dk

Sorular

14 soru

Bugünün Birleşik Krallığı: İnsanlar, Şehirler ve İnançlar

İngiltere'nin en güneybatı ucundaki Land's End'de ünlü bir tabela, İskoçya'nın kuzey ucundaki John O'Groats'a ne kadar yol olduğunu gösterir. Her yıl insanlar buradan yola çıkıp yürüyerek ya da bisikletle ta kuzeye kadar gider; çoğu zaman da bir hayır kurumu için para toplarlar. Büyük Britanya (Great Britain) adasında yapabileceğiniz en uzun yolculuk budur.

Yol boyunca büyük şehirlerden ve sakin kırsal bölgelerden geçer, pek çok farklı aksan ve dil duyar, kiliseler, camiler ve Hindu tapınakları görürsünüz. Bu bölüm, el kitabının 4. bölümündeki iki kısmı, The UK today (Bugünün Birleşik Krallığı) ve Religion (Din) kısımlarını ele alıyor: Birleşik Krallık'ın şehirleri, burada kaç kişinin yaşadığı, hangi dilleri konuştukları ve neye inandıkları.

Dört ülke, dört başkent

Birleşik Krallık Kuzeybatı Avrupa'dadır. Ana karada birbirine en uzak iki nokta, İskoçya'nın en tepesindeki John O'Groats ile İngiltere'nin en güneybatı ucundaki Land's End'dir. Aralarında yaklaşık 870 mil, yani yaklaşık 1.400 kilometre vardır.

Aslına bakılırsa iki sayı da göründüğü gibi değil. 870 mil karayolu mesafesidir; kuş uçuşu bu iki yer arasında yalnızca yaklaşık 600 mil (970 km civarı) vardır. Üstelik John O'Groats ana karanın en kuzey noktası bile değildir. O nokta yaklaşık 18 km batıdaki Dunnet Head'dir; ama John O'Groats çok daha tanınmış olduğu için insanlar yine de onu bitiş çizgisi sayar.

İnsanların çoğu bir kasabada ya da şehirde yaşar, ama Britanya'nın geniş kısımları hâlâ kırsaldır. Pek çok kişi tatilde ya da hafta sonları yürüyüş, kamp ya da balık tutmak için şehir dışına çıkar.

Birleşik Krallık dört ülkeden oluşur ve her birinin kendi başkenti vardır:

• Londra (London): İngiltere'nin ve bütün Birleşik Krallık'ın başkenti
• Edinburgh: İskoçya'nın başkenti
• Cardiff: Galler'in başkenti
• Belfast: Kuzey İrlanda'nın başkenti

Her ülkenin başka büyük şehirleri de vardır. Bir sınav sorusu hangi şehrin İskoçya'da, hangisinin Galler'de olduğunu sorabilir; bu yüzden her birinin nerede olduğunu bilmek işinize yarar. İşte alfabetik sırayla:

Sterlin ve peni: cebinizdeki para

Birleşik Krallık'ın para birimi pound sterling'dir (sterlin) ve £ simgesiyle yazılır. Bir pound (sterlin) 100 pence (peni) eder; kısaca "p" diye yazılır.

İskoçya ve Kuzey İrlanda'daki bankalar, tasarımları Bank of England (İngiltere Merkez Bankası) banknotlarından farklı olan kendi banknotlarını basar. Bu banknotlar bütün Birleşik Krallık'ta geçerlidir, ama bir dükkân ya da işletme onları kabul etmemeyi seçebilir. Yani Londra'da bir kasiyer bir İskoç banknotuna iki kez bakarsa şaşırmayın.

İngilizcenin ötesinde: Galce ve Gal dili

İnsanların konuşma biçimi Birleşik Krallık'ın bir yerinden diğerine çok değişir. İngilizcenin kendisinin de pek çok aksanı ve lehçesi vardır: Liverpool'lu biriyle Glasgow'lu biri neredeyse farklı diller konuşuyormuş gibi duyulabilir.

Birleşik Krallık'ın bazı bölgelerinin ayrıca kendi dilleri de vardır:

• Galler: pek çok kişi Welsh (Galce) konuşur. Galce bir tür İngilizce değil, ayrı bir dildir. Çocuklar onu okulda öğrenebilir, üniversitede de öğretilir.
• İskoçya: Highlands and Islands (İskoç Dağlık Bölgesi ve Adaları) bölgesinin bazı kesimlerinde bazı insanlar, yine İngilizceden ayrı bir dil olan Gaelic'i (Gal dili) konuşur.
• Kuzey İrlanda: bazı insanlar Irish Gaelic (İrlandaca) konuşur.

Nüfus: 4 milyondan 66 milyona

1600'de, tahtta I. Elizabeth (Elizabeth I) varken, nüfus 4 milyonun ancak biraz üzerindeydi. 2017'ye gelindiğinde 66 milyonu geçmişti. İşte bu dört yüz yılda nasıl değiştiği:

Son yıllarda nüfus eskisinden daha hızlı arttı. Bunun iki nedeni var: Birleşik Krallık'a göç edenler ve insanların daha uzun yaşaması.

İnsanlar dört ülkeye çok dengesiz dağılmıştır. Yaklaşık %84'ü İngiltere'de yaşar ve bu pay zaman içinde pek değişmemiştir. İskoçya'da %8'in biraz üzeri, Galler'de yaklaşık %5, Kuzey İrlanda'da ise %3'ten azı yaşar.

Daha uzun yaşamak

Hem yaşam standartları hem de sağlık hizmetleri iyileştiği için Britanya'da insanlar artık tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar uzun yaşıyor. 85 yaş ve üzerindeki insanların sayısı hiç bu kadar yüksek olmamıştı. Bunun bir bedeli var: emekli maaşları ve sağlık hizmetleri için daha fazla para gerekiyor.

Etnik çeşitlilik: bir yüzyıl öncesinden daha karma

Yüz yıl öncesiyle karşılaştırıldığında bugünkü Birleşik Krallık, hem insanların etnik kökenleri hem de dinleri bakımından çok daha çeşitlidir. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonraki göç nedeniyle insanların yaklaşık %10'unun yurt dışında doğmuş en az bir anne-babası ya da büyükanne-büyükbabası vardır. Birleşik Krallık, kültürü zengin ve çeşitli, çok uluslu ve çok ırklı bir toplumdur.

Birleşik Krallık'taki insanların aile kökleri dünyanın her yerine uzanır ve bu karışım, özellikle Londra gibi büyük şehirlerde hızla değişiyor. Bu da kesin rakamları belirlemeyi zorlaştırıyor. Anketlerde en çok insanın seçtiği grup beyaz (white) grubudur. Bu grup, ailesi Avrupa, Amerika, Avustralya, Kanada ya da Yeni Zelanda'dan gelen insanları kapsar. Diğer büyük gruplar Asyalı, siyah ve karma kökenlilerdir.

Bu karışımın büyük kısmı İkinci Dünya Savaşı'ndan sonraki yıllara dayanır. 1948'de Empire Windrush gemisi Karayipler'den ilk büyük göçmen grubunu getirdi; daha sonra Hindistan, Pakistan ve başka ülkelerden çok daha fazla insan geldi (bkz. 1945'ten Sonra Britanya). Anne-babası ya da büyükanne-büyükbabası yurt dışında doğmuş "yaklaşık %10"un arkasındaki hikâye budur.

Eşit bir toplum

Birleşik Krallık'ta birine cinsiyeti nedeniyle ya da evli olup olmadığı nedeniyle haksız davranmak yasalara aykırıdır. Kadınlar ve erkekler iş hayatında, mülk sahibi olmada, evlilik ve boşanmada eşit haklara sahiptir. Anne ve baba evliyse, çocuklarından eşit derecede sorumludur.

Bugün kadınlar çalışanların yaklaşık yarısını oluşturuyor. Ortalamada kızlar okulda erkeklerden daha iyi sonuç alıyor ve üniversiteye giden kadınların sayısı erkeklerden fazla.

Kadınların iş olanakları geçmiştekinden çok daha fazla. Ekonominin her alanında çalışıyorlar ve eskiden çoğunlukla erkeklerin olduğu alanlar da dâhil, üst düzey görevlerdeki kadın sayısı hiç bu kadar yüksek olmamıştı. Aynı zamanda erkekler de artık eskisinden daha çeşitli işler yapıyor. Artık kimse kadınların evde kalmasını beklemiyor ve pek çok kadın çocuk sahibi olduktan sonra da çalışmayı sürdürüyor. Birçok ailede iki eş de çalışıyor ve çocuk bakımını ve ev işlerini paylaşıyor.

Bu, kısa sürede gerçekleşen büyük bir değişim. Yüz yıl önce Britanya'da kadınlar oy bile kullanamıyordu: bazı kadınlar 1918'de oy hakkı kazandı, kadınlar erkeklerle eşit oy hakkına ise ancak 1928'de kavuştu (bkz. İki Dünya Savaşı). Bugün insanları ayrımcılığa karşı koruyan başlıca yasa Equality Act 2010'dur (2010 Eşitlik Yasası); bu yasa cinsiyet, yaş, ırk, din ve evlilik ya da medeni birliktelik (civil partnership) dâhil dokuz "özelliği" korur.

Din: tarihsel olarak Hristiyan bir ülke

Tarihsel olarak Birleşik Krallık Hristiyan bir ülkedir. İşte ülkede yaşayan herkesin on yılda bir sayıldığı Census'ün (nüfus sayımı) 2011 sonuçları:

Birleşik Krallık'ın her yerinde başka inançların ibadet yerleri de bulunur: camiler, Hindu tapınakları, sinagoglar (Yahudi), gurdvaralar (gurdwaras; Sih) ve Budist tapınakları. Ama yasa herkese kendi dinini seçme ya da hiçbir dine sahip olmama hakkı tanır. 2011 nüfus sayımında bu sorulduğunda insanların dörtte biri (%25) hiçbir dini olmadığını söyledi.

Church of England

İngiltere'de Kilise ile devlet anayasal olarak birbirine bağlıdır. Devletin resmî kilisesi Church of England'dır (İngiltere Kilisesi). Başka ülkelerde Anglican Church (Anglikan Kilisesi), İskoçya'da ve ABD'de ise Episcopal Church (Episkopal Kilise) olarak bilinir. VIII. Henry'nin (Henry VIII) Roma ile bağlarını kopardığı 1530'lardaki Reformation'a (Reform) dayanan Protestan bir kilisedir (bkz. Tudorlar).

• Bu kilisenin başı hükümdardır (monarch).
• Ruhani lideri Archbishop of Canterbury'dir (Canterbury Başpiskoposu).
• Başpiskoposu ve diğer üst düzey din adamlarını atama hakkı hükümdara aittir, ama uygulamada kararı genellikle Başbakan ve Kilisenin seçtiği bir komite verir.
• Kilisenin bazı piskoposları House of Lords'ta (Lordlar Kamarası) sandalye sahibidir.

Church of Scotland ve diğer kiliseler

İskoçya'nın ulusal kilisesi Church of Scotland'dır (İskoçya Kilisesi). Piskoposlar tarafından değil, papazlar ve kilise ihtiyarları (ministers and elders) tarafından yönetilen Presbiteryen (Presbyterian) bir kilisedir. Başlıca toplantısının adı General Assembly'dir (Genel Kurul) ve bu toplantıya başkanlık eden kişiye Moderator denir. Her Moderator yalnızca bir yıl görev yapar ve kamuoyu önünde çoğu zaman kilise adına konuşur.

Galler ve Kuzey İrlanda'nın resmî (established) bir kilisesi yoktur (devletin resmî kilisesi yoktur). Birleşik Krallık'taki diğer Protestan gruplar arasında Baptistler (Baptists), Metodistler (Methodists), Presbiteryenler (Presbyterians) ve Quakerlar (Quakers) vardır. Başka Hristiyan mezhepleri de vardır; bunların en büyüğü Roma Katolik (Roman Catholic) Kilisesi'dir.

Galler eskiden Church of England'ın bir parçasıydı. 1920'de Galler'deki kilise devletten ayrıldı ve bağımsız Church in Wales (Galler Kilisesi) oldu; Galler'in bugün resmî bir kilisesinin olmamasının nedeni budur. İskoçya'daki Presbiteryen kiliselerinde ise hiç piskopos yoktur. Bu yüzden Edinburgh'daki St Giles' katedral diye anılsa da 17. yüzyıldaki iki kısa dönem dışında hiçbir zaman bir piskoposluk merkezi olmamıştır; diğer adı High Kirk of Edinburgh'dur.

Dört koruyucu aziz, dört özel gün

Dört ülkenin her birinin, o ülkeyi koruduğuna inanılan bir aziz olan kendi patron saint'i (koruyucu azizi) vardır ve her azizin kendine ait bir günü vardır:

1 Mart
St David's Day
Galler

17 Mart
St Patrick's Day
Kuzey İrlanda

23 Nisan
St George's Day
İngiltere

30 Kasım
St Andrew's Day
İskoçya

• 1 Mart: St David's Day (Aziz David Günü), Galler
• 17 Mart: St Patrick's Day (Aziz Patrick Günü), Kuzey İrlanda
• 23 Nisan: St George's Day (Aziz George Günü), İngiltere
• 30 Kasım: St Andrew's Day (Aziz Andrew Günü), İskoçya

Azizlerinin gününü resmî tatil yapan yalnızca İskoçya ve Kuzey İrlanda'dır; İskoçya'da bile bazı işletmeler ve bürolar açık kalır. Kutlamalar bütün Birleşik Krallık'ta, özellikle İskoç, Kuzey İrlandalı ya da İrlandalı kökenli insanların çok olduğu yerlerde yapılır.

İngiltere ve Galler'de bu günler artık resmî tatil değildir, ama insanlar onları yine de geçit törenleri ve küçük festivallerle kutlar.

Azizlerin kendilerinin de renkli hikâyeleri var. Efsanedeki ejderha avcısı St George'un Roma ordusunda bir asker olduğu ve İngiltere'ye hiç ayak basmadığı söylenir. St Patrick, kendi anlattığına göre Britanya'da doğdu, gençken esir alınıp köle olarak İrlanda'ya götürüldü ve daha sonra Hristiyanlığı yaymak için oraya geri döndü. St David 6. yüzyılda yaşamış Galli bir piskopostu; onun gününde pek çok kişi Galler'in ulusal çiçeği olan nergisi takar. İsa'nın on iki havarisinden biri olan St Andrew, X biçimli bir haç üzerinde öldürüldüğü hikâyesinden ötürü İskoçya bayrağına beyaz çapraz haçını verir; onun günü 2007'den beri İskoçya'da resmî tatildir (bank holiday). St George, St Andrew ve St Patrick'in haçlarını bir araya getirirseniz Union Flag'i (Birlik Bayrağı) elde edersiniz (bkz. Küresel Bir Güç).

Bölüm özeti