El kitabı

5. bölüm: Birleşik Krallık hükümeti, hukuk ve sizin rolünüz

Kapsam

Katılım, vergi ve araç kullanma

Okuma

yaklaşık 18 dk

Sorular

15 soru

Toplumdaki Rolünüz: Komşular, Jüri Üyeleri ve Gönüllüler

Bir sabah posta kutunuza kraliyet armalı bir zarf düşüyor. Üzerinde "Jury Summons" (jüri görevine çağrı) yazıyor. Hiçbir şeye kaydolmadınız, tek bir hâkim bile tanımıyorsunuz. Peki neden siz? Çünkü adınız seçmen kütüğünde (electoral register) kayıtlı ve rastgele seçildiniz.

İngiliz vatandaşı olursanız ya da Birleşik Krallık'ı kalıcı yuvanız yaparsanız, haklarla birlikte sorumluluklar ve fırsatlar da kazanırsınız. Bu bölüm, hepimizin paylaştığı değerleri ve sorumlulukları, bir de topluma katılabileceğiniz pek çok yolu anlatıyor: iyi bir komşu olmak, bir okula yardım etmek, bir siyasi partiye katılmak, kan bağışlamak, gönüllü çalışmak ve çevreye özen göstermek. Sonunda da Birleşik Krallık'ta yaşayan herkesin uğraşmak zorunda olduğu iki konuyu ekliyor: vergi ödemek ve araç kullanmak.

Hepimizin kabul edebileceği değerler ve sorumluluklar

Birleşik Krallık dünyanın en çeşitli toplumlarından biridir. Yine de herkesin benimseyebileceği bir dizi değer ve sorumluluk vardır:

1. Yasaya uymak ve ona saygı göstermek
2. Başkalarının haklarını bilmek ve onlara saygı göstermek
3. Başkalarına adil davranmak
4. Sorumlu davranmak
5. Ailenize yardım etmek ve onu korumak
6. Çevreye saygı göstermek ve ona özen göstermek
7. Irkı, dini, cinsiyeti, yaşı, sınıfı, engelliliği ya da cinsel yönelimi ne olursa olsun herkese eşit davranmak
8. Kendinizi ve ailenizi geçindirmek için çalışmak
9. Başkalarına yardım etmek
10. Yerel ve genel seçimlerde oy kullanmak

Bu değerleri ve sorumlulukları kabul etmek, tam ve etkin bir vatandaş olmayı kolaylaştırır.

İyi bir komşu olmak

Yeni bir eve ya da daireye taşındığınızda, yakınınızda oturanlara gidip merhaba deyin. Komşularınızı tanımak topluma alışmanıza ve arkadaş edinmenize yardım eder. Komşular gerçekten işinize de yarayabilir: siz yokken evcil hayvanınızı besleyebilir ya da bölgedeki hangi dükkânların ve hizmetlerin iyi olduğunu söyleyebilirler.

Komşularınızla aranızın bozulmaması için bazı pratik öneriler:

• Onların özel hayatına saygı gösterin.
• Çıkardığınız gürültüyü düşük tutun.
• Bahçenizi düzenli tutun.
• Çöp poşetlerinizi ve çöp kutularınızı sokağa ya da ortak alanlara yalnızca çöplerin toplandığı gün çıkarın.

Yerel hayata katılmak

Zamanınızı gönüllü olarak ayırmak ve çevrenize yardım etmek, iyi vatandaşlığın önemli bir parçasıdır. Topluma uyum sağlar, insanları tanırsınız; komşular birbirine destek olduğunda da bütün toplum daha iyi hâle gelir. Bu aynı zamanda sorumlu davranmak ve başkalarına yardım etmek gibi vatandaşlık görevlerinizi yerine getirmenin bir yoludur.

Birbirini kollamanın iyi bilinen yollarından biri tek bir köyde başladı. Birleşik Krallık'ın ilk mahalle gözetim programı 1982'de Cheshire'daki Mollington köyünde başladı; polis bu fikri Amerika Birleşik Devletleri'nden alıp adını Home Watch koydu. Bugün Neighbourhood Watch (mahalle gözetimi) grupları Birleşik Krallık'ın her yerinde bulunuyor.

Jüri görevi: seçilebileceğiniz bir görev

Oy kullanma hakkınız varsa jüri üyesi olarak da seçilebilirsiniz. Jüri üyeleri electoral register'dan (seçmen kütüğü) rastgele seçilir. Kütükte kayıtlı 18 ile 70 yaş arasındaki herkes jüri görevine çağrılabilir; İngiltere ve Galler'de ise üst yaş 75'tir, yani oradaki aralık 18 ile 75 yaş arasıdır.

Jüride kaç kişinin bulunduğu, ne yaptıkları ve ne zaman muaf tutulabileceğiniz önceki bölümde, Yasalara Saygı bölümünde anlatıldı: İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda'da 12 kişi, İskoçya'da 15 kişi. Çağrılırsanız gitmek zorundasınız; görev için uygun olmamanız ya da hastalık gibi geçerli bir nedeninizin olması dışında.

Birleşik Krallık hükümetinin web sitesine göre İngiltere ve Galler'de jüri görevi genellikle en fazla 10 iş günü sürer ve çağrı belgenizi aldıktan sonra 7 gün içinde yanıt vermeniz gerekir. Bir davanın daha uzun sürmesi bekleniyorsa mahkeme bunu size önceden bildirir.

Okula yardım etmek: kitap okumaktan okul yönetimine

Çocuklarınız varsa okullarına yardım etmenin pek çok yolu vardır: sınıfta yardım etmek, etkinliklere destek olmak ya da çocukların kitap okumasını dinlemek.

Birçok okul, ek araç gereç ya da ders dışı etkinlikler için para toplamak amacıyla ikinci el kitap satışları, oyuncak satışları ya da insanların getirdiği yiyeceklerin satışı gibi bağış etkinlikleri düzenler; siz de kendi fikirlerinizi önerebilirsiniz. Bu etkinlikleri bazen bir parent-teacher association (PTA; okul-aile birliği) düzenler. Gönüllü olarak yardım etmek ya da PTA'ya katılmak hem okul için iyidir hem de toplumda yeni arkadaşlar edinmenin bir yoludur. Okuldaki duyurular ya da çocuğunuzun eve getirdiği mektuplar neler olup bittiğini size bildirir.

School governors ve school boards (okul yönetim kurulları)

School governor (okul yönetim kurulu üyesi), İskoçya'da ise bir school board üyesi, çocukların eğitimini iyileştirmeye yardım etmek isteyen, toplumdan biridir.

• Seçildiğinizde ya da atandığınızda 18 yaş ve üstünde olmalısınız; üst yaş sınırı yoktur.
• Okul standartlarını yükseltmede önemli bir rol oynarlar ve üç ana görevleri vardır: okulun stratejik yönünü (uzun vadeli planını) belirlemek, okulun hesap vermesini sağlamak (accountability) ve okulun ne kadar iyi gittiğini izleyip değerlendirmek.
• İlgileniyorsanız, yerel okulunuza yeni yönetim kurulu üyelerine ihtiyacı olup olmadığını sormanız yeterli. İngiltere'de Governors for Schools web sitesi üzerinden internetten de başvurabilirsiniz.
• İngiltere'de anne babalar ve diğer toplum grupları, bölgelerinde bir free school (devlet tarafından finanse edilen, bağımsız yönetilen ücretsiz okul) açmak için başvurabilir. Birleşik Krallık hükümetinin web sitesi (GOV.UK) bunun nasıl yapılacağını anlatır.

Bir siyasi partiyi desteklemek: kapı kapı dolaşmak ve aday olmak

Siyasi partiler yeni üyeleri memnuniyetle karşılar. Bir partiye katılmak, hangi fikirleri desteklediğinizi göstermenin ve demokratik sürece katılmanın bir yoludur.

Partiler özellikle seçim dönemlerinde çok hareketlidir. Parti üyeleri adayları için oy kazanmaya çalışır; örneğin sokakta broşür dağıtır ya da kapı kapı dolaşıp destek ister. Buna canvassing (seçim kampanyası için kapı kapı dolaşma) denir. İstemiyorsanız, kime oy vermeyi düşündüğünüzü kampanyacıya söylemek zorunda değilsiniz.

Oyunuzu kendinize saklayabilirsiniz, çünkü Birleşik Krallık'ta 1872 tarihli Ballot Act'ten (Gizli Oy Yasası) beri gizli oylama vardır. Ondan önce seçmenler kime oy verdiklerini yüksek sesle söylemek zorundaydı; bu da toprak sahiplerinin ve işverenlerin onlara baskı yapmasını kolaylaştırıyordu.

Kendiniz aday olmak

Birleşik Krallık siyasetine daha derinden katılmak isteyen İngiliz vatandaşları local councillor (yerel meclis üyesi) ya da MP (milletvekili) olarak (veya yetki devredilmiş parlamentolardan ya da meclislerden birinin üyesi olarak) seçimlere aday olabilir. İrlanda vatandaşları ve koşulları sağlayan Commonwealth (İngiliz Milletler Topluluğu) vatandaşları da aday olabilir. Bir partiye katılmak isterseniz partilerin web sitelerine bakın.

Yerel kamu hizmetlerine yardım etmek

Birçok yerel hizmet gönüllüye ihtiyaç duyar; örneğin yerel hastaneler ve gençlik projeleri. Bu hizmetler çoğu zaman nasıl yönetildikleri konusunda yerel halkın da söz sahibi olmasını ister. Üniversiteler, housing associations (konut dernekleri), müzeler ve arts councils (sanat konseyleri) de yönetim kurullarında görev alacak gönüllüler için ilan verebilir.

Polise special constable (gönüllü polis) olarak ya da bir lay representative (polis memuru olmayan halk temsilcisi) olarak gönüllü destek verebilirsiniz. Hatta önceki bölümde tanıdığınız, Magistrates' Court'ta küçük ceza davalarına bakan kişilerden biri, yani magistrate (sulh hâkimi) olmak için başvurabilirsiniz. Bu boş görevler sık sık yerel gazetelerde ya da yerel radyoda duyurulur; Birleşik Krallık hükümetinin web sitesinden de bakabilirsiniz.

İngiltere ve Galler'de special constable'lar maaş almayan gönüllülerdir, ama üniforma giyer, eğitim alır ve görevdeyken normal polis memurlarıyla aynı yetkilere sahiptir. Birçoğu gündüz tam zamanlı bir işte çalışır, akşamları ve hafta sonları polislik yapar.

Kan ve organ bağışı

Hastaneler bağışlanan kanı pek çok türde yaralanma ve hastalığı tedavi etmek için kullanır. Bağış yalnızca yaklaşık bir saat sürer. Nereye kaydolacağınız yaşadığınız yere bağlıdır: İngiltere ve Kuzey Galler için bir hizmet (blood.co.uk), Galler'in geri kalanı için bir hizmet, İskoçya için bir hizmet ve Kuzey İrlanda için bir hizmet vardır.

Birleşik Krallık'ta birçok kişi organ nakli bekliyor. Organ bağışçısı olarak kayda geçerseniz, ölümünüzden sonra ailenizin organlarınızın bağışlanması konusunda karar vermesi kolaylaşır. NHS'in (Ulusal Sağlık Hizmeti) organ bağışı web sitesinden kaydolabilirsiniz. Ayrıca yaşayan insanlar da böbrek bağışlayabilir.

Gönüllülük: iyilik yapmak ve İngilizce pratiği

Gönüllülük, para almadan iyi amaçlar için çalışmak demektir. Pek çok faydası vardır: yeni insanlarla tanışır ve toplumunuzu daha iyi bir yer yapmaya yardım edersiniz. Bazı gönüllü çalışmalar ayrıca İngilizce pratiği yapmanızı ve iş becerileri kazanmanızı sağlar; bu da iş bulmanıza ya da CV'nizi (iş geçmişinizi ve becerilerinizi listeleyen belge, özgeçmiş) güçlendirmenize yardım edebilir. Birçok kişi de yalnızca başkalarına yardım etmek istediği için gönüllü olur.

Gönüllülük örneklerinden bazıları:

• Hayvanlar: yerel bir hayvan barınağında yardım etmek
• Gençlik çalışmaları: bir gençlik grubunda gönüllü olmak
• Çevre: mahallede topluca çöp toplama etkinliğine katılmak
• Evsizler: bir evsiz barınağında yardım etmek
• Mentorluk: örneğin cezaevinden yeni çıkmış birine destek olmak
• Sağlık ve hastaneler: örneğin bir hastanenin danışma masasında yardım etmek
• Yaşlılar: örneğin bir bakım evinde yardım etmek

Bazı tanınmış yardım kuruluşları

Birleşik Krallık'ta uluslararası kuruluşların İngiliz kollarından yalnızca tek bir bölgede çalışan küçük gruplara kadar binlerce etkin yardım kuruluşu ve gönüllü grup vardır. İnsanların, hayvanların ve çevrenin yaşamını her türlü yolla iyileştirirler. İşte bazı örnekler:

• Uluslararası bir kuruluşun İngiliz kolu: British Red Cross (İngiliz Kızılhaçı)
• Yaşlılar: Age UK
• Çocuklar: NSPCC (National Society for the Prevention of Cruelty to Children; Çocuklara Yönelik Zulmü Önleme Ulusal Derneği)
• Evsizler: iki yardım kuruluşu, Crisis ve Shelter
• Tıbbi araştırma: Cancer Research UK
• Çevre: National Trust ve Friends of the Earth
• Hayvanlar: PDSA (People's Dispensary for Sick Animals; hasta hayvanlar için halk dispanseri)

Bu kuruluşların etkinliklerine yardım edecek ve para toplayacak gönüllülere ihtiyacı vardır. Sık sık yerel gazetelerde ilan verirler ve çoğunun gönüllülük fırsatlarını anlatan bir web sitesi vardır. Pek çok kuruluşun gönüllülük fırsatlarını bir araya getiren web siteleri de vardır.

Bu yardım kuruluşlarının bazılarının uzun bir geçmişi vardır. PDSA, veterinere parası yetmeyen ailelerin evcil hayvanlarını ücretsiz tedavi etmek için 1917'de Maria Dickin tarafından kuruldu. 1943'ten beri, savaşta büyük cesaret gösteren haberci güvercinler ve arama köpekleri gibi hayvanlara Dickin Medal (Dickin Madalyası) veriyor; bu madalyaya sık sık "hayvanların Victoria Cross'u" (Britanya'nın en yüksek askerî cesaret nişanı) denir.

Gençler için gönüllülük

Gençlerin de gönüllü olmak, nitelik kazanmak ve beceri geliştirmek için pek çok fırsatı vardır. Bunun bir örneği, 16 ve 17 yaşındakilere açık hava etkinlikleri, beceri eğitimi ve bir toplum projesine katılma fırsatı sunan National Citizen Service'tir (Ulusal Vatandaşlık Hizmeti). İngiltere, Galler, İskoçya ve Kuzey İrlanda'nın gönüllülük fırsatlarını bulmak için her birinin kendi web sitesi vardır.

Çevreye özen göstermek

Atıklarınızın olabildiğince çoğunu geri dönüştürün. Bunun üç iyi nedeni var:

• Geri dönüştürülmüş malzemelerden yeni ürünler yapmak daha az enerji harcar.
• Topraktan o kadar çok ham madde çıkarmamız gerekmez.
• Daha az çöp olur, böylece landfill'e (atıkların gömüldüğü büyük çukurlar, çöp depolama alanları) daha az çöp gider.

İngiltere'de yaşıyorsanız, evde ve yakınınızda nelerin geri dönüştürülebileceğini görmek için bir geri dönüşüm web sitesini (recyclenow.com) kullanabilirsiniz. Galler ve İskoçya'nın kendi web siteleri vardır; Kuzey İrlanda'da ise yerel belediyenize sorabilirsiniz.

Toplumunuza destek olmanın bir başka iyi yolu da mümkün olduğunda yerelden alışveriş yapmaktır. Bu, bölgenizdeki ve Birleşik Krallık'ın her yerindeki işletmelere ve çiftçilere yardım eder; aldıklarınız o kadar uzun yol gitmek zorunda kalmadığı için karbon ayak izinizi (yaşamınızın ürettiği sera gazı miktarını) de azaltır.

Mümkün olduğunda yürüyün ya da toplu taşımayı kullanın. İkisi de araba kullanmaktan daha az kirliliğe yol açar.

Herkesin uğraştığı iki konu: vergi ve araç kullanma

Vergi ve araç kullanma günlük hayatın parçasıdır; bu yüzden bu bölüm onları da ele alıyor.

Gelir vergisi

Birleşik Krallık'ta kazandığınız paradan income tax (gelir vergisi) ödersiniz. Vergilendirilen gelirler arasında şunlar vardır:

• bir işten alınan ücretler
• serbest çalışıyorsanız kârlar
• vergiye tabi sosyal yardımlar
• emekli maaşları
• mülkten, birikimlerden ve temettülerden (hisse senetlerinden yapılan ödemeler) elde edilen gelir

Gelir vergisi, aşağıdakiler gibi devlet hizmetlerinin parasını karşılar:

Yollar

Eğitim

Polis

Silahlı kuvvetler

Çoğu kişi için gelir vergisi doğrudan işveren tarafından maaştan kesilir ve vergi toplamaktan sorumlu devlet dairesi olan HM Revenue & Customs'a (HMRC; gelir ve gümrük idaresi) gönderilir. Bu sistemin adı Pay As You Earn'dür (PAYE; kazandıkça öde, yani kaynakta kesinti).

Serbest çalışıyorsanız vergiyi self-assessment (beyana dayalı vergilendirme) denen bir sistemle kendiniz ödersiniz; bu da bir tax return (vergi beyannamesi) doldurmak demektir. Başka kişilerin de beyanname doldurması gerekebilir. HMRC size bir vergi beyannamesi gönderirse, gereken tüm bilgilere sahip olur olmaz doldurup geri gönderin. Yardım için HMRC'nin self-assessment yardım hattı 0300 200 3310 ve Birleşik Krallık hükümetinin web sitesindeki (GOV.UK) HMRC sayfaları vardır.

National Insurance (Ulusal Sigorta)

Birleşik Krallık'ta ücretli çalışan hemen herkes, serbest çalışanlar da dahil, National Insurance Contributions (Ulusal Sigorta Primleri) ödemek zorundadır. Bu para devletin sağladığı yardımlar ve hizmetler için kullanılır; örneğin National Health Service (NHS; Ulusal Sağlık Hizmeti) ve devlet emekli maaşı.

Çalışanların National Insurance primi işveren tarafından maaşlarından kesilir; serbest çalışanlar ise bunu kendileri öder. Yeterince prim ödememiş kişiler, Jobseeker's Allowance (iş arayanlara yapılan ödeme) ya da tam devlet emekli maaşı gibi primlere bağlı bazı yardımları alamaz. Yarı zamanlı çalışanlar gibi bazı kişiler, çok az kazanıyorlarsa doğum izni ödeneği gibi yasal ödemeleri alamayabilir.

National Insurance numaranız

National Insurance number, size ait kişisel bir hesap numarasıdır; başka kimsede aynısı yoktur. Ödediğiniz vergi ve National Insurance priminin adınıza doğru kaydedilmesini sağlar.

• Birleşik Krallık'taki gençler numaralarını 16. doğum günlerinden hemen önce alır.
• Birleşik Krallık vatandaşı olmayanların Birleşik Krallık'ta iş aramak, işe başlamak ya da serbest çalışmaya başlamak için bir numaraya ihtiyacı vardır, ama numaranız olmadan da işe başlayabilirsiniz.
• Numara almak için National Insurance numarası başvuru hattını arayın. Önce Birleşik Krallık'ta çalışma izninizin olması gerekir.
• Başvurduktan sonra Department for Work and Pensions (DWP; Çalışma ve Emeklilik Bakanlığı) size yazarak sizi Jobcentre Plus'ta (iş ve işçi bulma merkezi) bir görüşmeye davet eder. Aynı mektupta kimliğinizi kanıtlamak için hangi belgeleri getirmeniz gerektiği de yazar.

Araç kullanma

Birleşik Krallık'ta araba ya da motosiklet kullanmak için en az 17 yaşında olmanız gerekir; kamuya açık yollarda araç kullanmak için de bir sürücü belgesine ihtiyacınız vardır. Birleşik Krallık sürücü belgesi almak için bilginizi ve pratik sürüş becerinizi ölçen bir sürücü sınavını geçmeniz gerekir. Moped (küçük, düşük güçlü bir motosiklet) kullanmak için en az 16 yaşında olmalısınız; büyük araçlar için başka yaş kuralları ve özel sınavlar vardır.

Sürücü belgeniz 70 yaşına kadar geçerlidir. Ondan sonra her 3 yılda bir yenilersiniz.

Kuzey İrlanda'da yeni sürücüler, sınavı geçtikten sonra 1 yıl boyunca arabalarına "R" levhası ("restricted driver", yani kısıtlı sürücü) takmak zorundadır.

Yurt dışında verilmiş bir sürücü belgesi Birleşik Krallık'ta 12 aya kadar kullanılabilir; sonrasında araç kullanmaya devam etmek istiyorsanız tam bir Birleşik Krallık sürücü belgesi almanız gerekir. Belgenizin kabul edildiğinden emin olmak için GOV.UK'deki, Büyük Britanya dışında alınmış belgeyle araç kullanma sayfasına bakın.

Araçla ilgili kurallar

Birleşik Krallık'ta yaşıyorsanız arabanız ya da motosikletiniz Driver and Vehicle Licensing Agency'ye (DVLA; Sürücü ve Araç Ruhsat Kurumu) kayıtlı olmalıdır. Her yıl taşıt vergisi ödemeniz gerekir; araç el değiştirdiğinde bu vergi yeni sahibine devredilemez. Aracı yol dışında tutuyor ve kullanmıyorsanız DVLA'ya bir Statutory Off Road Notification (SORN; aracın yoldan çekildiğine dair yasal bildirim) yapmanız gerekir; SORN da yeni sahibine devredilemez. Ayrıca geçerli bir araç sigortanız olmalıdır: sigortasız araç kullanmak ciddi bir suçtur. Aracınız üç yaşından büyükse her yıl bir MOT test'ten (yıllık araç muayenesi) geçmesi gerekir; MOT belgesi olmaması yasaya aykırıdır.

MOT, Ministry of Transport'un (Ulaştırma Bakanlığı) kısaltmasıdır; bakanlığın adı çoktan değişti ama muayene eski adını korudu. Muayene 1960'ta başladığında yalnızca 10 yaşından büyük arabalar için geçerliydi; 1967'de bu süre 3 yıla indirildi. Araç kullanmayı öğrenmek şöyle işler: bir provisional licence'a (geçici öğrenci sürücü belgesi) başvurur, bir eğitmenle ders alır, ardından bir teori sınavını (çoktan seçmeli sorular ve bir tehlike algısı testi) ve bir pratik sürüş sınavını geçersiniz.

Bölüm özeti