Podręcznik

Rozdział 5: Brytyjski rząd, prawo i twoja rola

Zakres

Udział w życiu społecznym, podatki i prowadzenie pojazdów

Czytanie

ok. 18 min

Pytania

15 pytań

Twoja rola w społeczności: sąsiedzi, przysięgli i wolontariusze

Pewnego ranka przez szczelinę w drzwiach wpada koperta z królewskim herbem. Na wierzchu napisano „Jury Summons” (wezwanie do pełnienia funkcji przysięgłego). Nigdzie się nie zapisywałeś i nie znasz ani jednego sędziego. Dlaczego więc ty? Bo twoje nazwisko jest w rejestrze wyborców, a ty po prostu zostałeś wylosowany.

Jeśli zostaniesz obywatelem brytyjskim albo na stałe zamieszkasz w Zjednoczonym Królestwie, oprócz praw zyskujesz także obowiązki i możliwości. Ten rozdział omawia wspólne wartości i obowiązki, które dotyczą nas wszystkich, oraz wiele sposobów, w jakie możesz się zaangażować: bycie dobrym sąsiadem, pomoc w szkole, wstąpienie do partii politycznej, oddawanie krwi, wolontariat i dbanie o środowisko. Na koniec dodaje dwie sprawy, z którymi musi się zmierzyć każdy mieszkaniec Zjednoczonego Królestwa: płacenie podatków i prowadzenie pojazdów.

Wartości i obowiązki, na które wszyscy możemy się zgodzić

Zjednoczone Królestwo to jedno z najbardziej zróżnicowanych społeczeństw na świecie. Mimo to istnieje zestaw wartości i obowiązków, pod którymi każdy może się podpisać:

1. Przestrzegaj prawa i szanuj je
2. Znaj prawa innych ludzi i szanuj je
3. Bądź uczciwy wobec innych
4. Postępuj odpowiedzialnie
5. Pomagaj swojej rodzinie i chroń ją
6. Szanuj środowisko i dbaj o nie
7. Traktuj wszystkich jednakowo, bez względu na rasę, religię, płeć, wiek, klasę społeczną, niepełnosprawność czy orientację seksualną
8. Pracuj, aby utrzymać siebie i rodzinę
9. Pomagaj innym ludziom
10. Głosuj w wyborach lokalnych i krajowych

Przyjęcie tych wartości i obowiązków ułatwia stanie się pełnoprawnym i aktywnym obywatelem.

Bycie dobrym sąsiadem

Gdy wprowadzasz się do nowego domu lub mieszkania, idź przywitać się z ludźmi, którzy mieszkają w pobliżu. Poznanie sąsiadów pomaga zadomowić się w społeczności i znaleźć przyjaciół. Sąsiedzi mogą też naprawdę pomóc: na przykład nakarmić twoje zwierzę, gdy wyjedziesz, albo podpowiedzieć, które miejscowe sklepy i usługi są dobre.

Aby uniknąć konfliktów z sąsiadami, skorzystaj z kilku praktycznych rad:

• Szanuj ich prywatność.
• Ograniczaj hałas, który robisz.
• Dbaj o porządek w ogrodzie.
• Worki ze śmieciami i kosze wystawiaj na ulicę lub do wspólnej przestrzeni tylko w dniu odbioru śmieci.

Udział w życiu lokalnym

Poświęcanie czasu na wolontariat i pomoc w okolicy to ważna część bycia dobrym obywatelem. Łatwiej się wtedy odnaleźć i poznać ludzi, a gdy sąsiedzi się wspierają, cała społeczność staje się lepsza. To także sposób na wypełnianie obywatelskich obowiązków, takich jak odpowiedzialne postępowanie i pomaganie innym.

Jeden ze znanych sposobów wzajemnej troski zaczął się w jednej wiosce. Pierwszy w Zjednoczonym Królestwie program sąsiedzkiej czujności powstał w 1982 roku w Mollington w hrabstwie Cheshire, gdzie policja zapożyczyła pomysł ze Stanów Zjednoczonych i nazwała go Home Watch. Dziś grupy Neighbourhood Watch (straż sąsiedzka) działają w całym Zjednoczonym Królestwie.

Służba w ławie przysięgłych: obowiązek, do którego możesz zostać wylosowany

Jeśli masz prawo głosu, możesz też zostać wybrany do ławy przysięgłych. Przysięgłych wybiera się losowo z rejestru wyborców (electoral register). Każdy wpisany do rejestru w wieku od 18 do 70 lat może zostać wezwany, a w Anglii i Walii górna granica wieku wynosi 75 lat, więc tam przedział to od 18 do 75 lat.

Ile osób zasiada w ławie przysięgłych, co robią i kiedy można zostać zwolnionym, omówiliśmy w poprzednim rozdziale, Przestrzeganie prawa: 12 osób w Anglii, Walii i Irlandii Północnej, a 15 w Szkocji. Jeśli dostaniesz wezwanie, musisz się stawić, chyba że nie możesz pełnić tej funkcji albo masz dobry powód, na przykład chorobę.

Według strony rządu brytyjskiego służba w ławie przysięgłych w Anglii i Walii trwa zwykle do 10 dni roboczych, a na wezwanie trzeba odpowiedzieć w ciągu 7 dni od jego otrzymania. Jeśli proces prawdopodobnie potrwa dłużej, sąd uprzedzi cię o tym z wyprzedzeniem.

Pomoc w szkole: od czytania po zarządzanie

Jeśli masz dzieci, możesz pomóc ich szkole na wiele sposobów: pomagając w klasie, wspierając zajęcia albo słuchając, jak dzieci czytają.

Wiele szkół organizuje wydarzenia, z których dochód idzie na dodatkowy sprzęt lub zajęcia pozalekcyjne, na przykład sprzedaż używanych książek, zabawek albo jedzenia przyniesionego przez ludzi; możesz też zaproponować własne pomysły na zbiórkę pieniędzy. Czasem takie wydarzenia organizuje stowarzyszenie rodziców i nauczycieli (parent-teacher association, PTA). Pomoc w roli wolontariusza albo wstąpienie do PTA jest dobre dla szkoły i pozwala poznać nowych przyjaciół w społeczności. O tym, co się dzieje, dowiesz się z ogłoszeń w szkole albo z listów, które dziecko przynosi do domu.

School governors i school boards

School governor (członek rady szkoły), a w Szkocji członek school board, to ktoś ze społeczności, kto chce pomóc poprawić edukację dzieci.

• W chwili wyboru lub powołania musisz mieć co najmniej 18 lat, a górnej granicy wieku nie ma.
• Odgrywają ważną rolę w podnoszeniu poziomu szkół i mają trzy główne zadania: wyznaczanie kierunku strategicznego szkoły (jej długoterminowego planu), dbanie o to, by szkoła rozliczała się ze swoich działań (accountability), oraz monitorowanie i ocenianie wyników szkoły.
• Jeśli cię to interesuje, możesz po prostu zapytać w miejscowej szkole, czy potrzebuje nowych governors lub członków rady. W Anglii możesz też zgłosić się przez internet na stronie Governors for Schools.
• Rodzice i inne grupy społeczne w Anglii mogą złożyć wniosek o otwarcie w swojej okolicy free school (szkoły finansowanej ze środków publicznych, zakładanej przez społeczność). Strona rządu brytyjskiego (GOV.UK) wyjaśnia, jak to zrobić.

Wspieranie partii politycznej: agitacja i kandydowanie

Partie polityczne chętnie przyjmują nowych członków. Wstąpienie do partii to sposób, by pokazać, jakie idee popierasz, i wziąć udział w procesie demokratycznym.

Partie są szczególnie aktywne w okresie wyborów. Członkowie partii starają się zdobyć głosy dla swoich kandydatów, na przykład rozdając ulotki na ulicy albo pukając do drzwi i prosząc o poparcie. Nazywa się to agitacją wyborczą (canvassing). Jeśli wolisz nie mówić, nie musisz zdradzać agitatorowi, na kogo zamierzasz głosować.

Możesz zachować swój głos dla siebie, ponieważ od uchwalenia Ballot Act (ustawy o tajnym głosowaniu) w 1872 roku w Zjednoczonym Królestwie głosowanie jest tajne. Wcześniej wyborcy musieli głośno powiedzieć, na kogo głosują, co ułatwiało właścicielom ziemskim i pracodawcom wywieranie na nich nacisku.

Samemu kandydować

Aby mocniej zaangażować się w brytyjską politykę, obywatele brytyjscy mogą kandydować na radnego (local councillor) albo na posła (MP) lub członka jednego z parlamentów albo zgromadzeń zdecentralizowanych. Kandydować mogą też ewentualnie obywatele Irlandii i uprawnieni obywatele państw Wspólnoty Narodów (Commonwealth). Jeśli chcesz wstąpić do partii, zajrzyj na strony internetowe partii.

Pomoc lokalnym służbom publicznym

Wiele lokalnych służb potrzebuje wolontariuszy, na przykład miejscowe szpitale i projekty dla młodzieży. Takie służby często chcą, by miejscowi ludzie mieli wpływ na to, jak są prowadzone. Uniwersytety, stowarzyszenia mieszkaniowe (housing associations), muzea i rady do spraw sztuki (arts councils) również mogą ogłaszać nabór wolontariuszy do swoich zarządów.

Możesz też zostać wolontariuszem policji jako special constable (policjant ochotnik) albo jako lay representative (przedstawiciel społeczny, czyli ktoś, kto nie jest policjantem). Możesz nawet zgłosić się na magistrate – jedną z osób z poprzedniego rozdziału, które rozpatrują drobne sprawy karne w Magistrates' Court. Takie wolne miejsca są często ogłaszane w lokalnych gazetach lub w lokalnym radiu; można ich też szukać na stronie rządu brytyjskiego.

W Anglii i Walii special constables to nieopłacani wolontariusze, ale noszą mundur, przechodzą szkolenie, a na służbie mają te same uprawnienia co zwykli policjanci. Wielu z nich w dzień pracuje na pełen etat, a wieczorami i w weekendy pełni służbę w policji.

Oddawanie krwi i narządów

Szpitale wykorzystują oddaną krew do leczenia ludzi z wieloma rodzajami urazów i chorób. Oddanie krwi zajmuje tylko około godziny. Gdzie się zapisać, zależy od miejsca zamieszkania: jest jedna służba dla Anglii i Północnej Walii (blood.co.uk), jedna dla reszty Walii, jedna dla Szkocji i jedna dla Irlandii Północnej.

Wiele osób w Zjednoczonym Królestwie czeka na przeszczep narządu. Jeśli zapiszesz się do rejestru dawców narządów, twojej rodzinie łatwiej będzie podjąć decyzję o oddaniu twoich narządów po twojej śmierci. Możesz zapisać się na stronie internetowej NHS (publicznej służby zdrowia) poświęconej dawstwu narządów. A osoby żyjące także mogą oddać nerkę.

Wolontariat: dobre uczynki i ćwiczenie angielskiego

Wolontariat to praca na rzecz dobrych celów bez wynagrodzenia. Ma wiele zalet: poznajesz nowych ludzi i pomagasz uczynić swoją społeczność lepszym miejscem. Niektóre formy wolontariatu pozwalają też ćwiczyć angielski i zdobywać umiejętności zawodowe, co może pomóc w znalezieniu pracy albo wzbogacić twoje CV (dokument z przebiegiem pracy i umiejętnościami). Wiele osób angażuje się w wolontariat po prostu dlatego, że chce pomagać innym.

Kilka przykładów wolontariatu:

• Zwierzęta: pomoc w miejscowym schronisku dla zwierząt
• Praca z młodzieżą: wolontariat w grupie młodzieżowej
• Środowisko: udział w lokalnym sprzątaniu śmieci
• Osoby w kryzysie bezdomności: pomoc w schronisku dla bezdomnych
• Mentoring: na przykład wspieranie kogoś, kto właśnie wyszedł z więzienia
• Zdrowie i szpitale: na przykład pomoc w punkcie informacyjnym szpitala
• Osoby starsze: na przykład pomoc w domu opieki

Kilka znanych organizacji charytatywnych

W Zjednoczonym Królestwie działają tysiące organizacji charytatywnych i grup wolontariuszy, od brytyjskich oddziałów organizacji międzynarodowych po małe grupy działające tylko w jednej okolicy. Na różne sposoby poprawiają życie ludzi i zwierząt oraz stan środowiska. Oto kilka przykładów:

• Brytyjski oddział organizacji międzynarodowej: British Red Cross (Brytyjski Czerwony Krzyż)
• Osoby starsze: Age UK
• Dzieci: NSPCC (National Society for the Prevention of Cruelty to Children, Krajowe Towarzystwo Zapobiegania Okrucieństwu wobec Dzieci)
• Osoby w kryzysie bezdomności: dwie organizacje, Crisis i Shelter
• Badania medyczne: Cancer Research UK
• Środowisko: National Trust i Friends of the Earth
• Zwierzęta: PDSA (People's Dispensary for Sick Animals, ludowa lecznica dla chorych zwierząt)

Te organizacje potrzebują wolontariuszy do pomocy w działaniach i zbieraniu pieniędzy. Często ogłaszają się w lokalnych gazetach, a większość ma strony internetowe z opisem możliwości wolontariatu. Są też strony, które zbierają oferty wolontariatu z wielu organizacji.

Niektóre z tych organizacji mają długą historię. PDSA założyła Maria Dickin w 1917 roku, by bezpłatnie leczyć zwierzęta rodzin, których nie było stać na weterynarza. Od 1943 roku przyznaje Dickin Medal (Medal Dickin) zwierzętom, które wykazały się wielką odwagą na wojnie, takim jak gołębie pocztowe i psy poszukiwawcze; medal ten często nazywa się „Krzyżem Wiktorii dla zwierząt”.

Wolontariat dla młodych ludzi

Młodzi ludzie także mają wiele okazji do wolontariatu, zdobywania kwalifikacji i rozwijania umiejętności. Przykładem jest National Citizen Service (Krajowa Służba Obywatelska), która oferuje szesnasto- i siedemnastolatkom zajęcia na świeżym powietrzu, szkolenia z umiejętności i możliwość udziału w projekcie społecznym. Anglia, Walia, Szkocja i Irlandia Północna mają własne strony internetowe z ofertami wolontariatu.

Dbanie o środowisko

Poddawaj recyklingowi jak najwięcej odpadów. Są trzy dobre powody:

• Wytwarzanie nowych produktów z materiałów z recyklingu zużywa mniej energii.
• Nie trzeba wydobywać z ziemi tyle surowców.
• Śmieci jest mniej, więc mniej trafia na wysypiska (landfill, czyli duże doły w ziemi, w których zakopuje się odpady).

Jeśli mieszkasz w Anglii, możesz skorzystać ze strony o recyklingu (recyclenow.com), aby sprawdzić, co można poddać recyklingowi w domu i w okolicy. Walia i Szkocja mają własne strony, a w Irlandii Północnej możesz zapytać w lokalnym urzędzie (council).

Innym dobrym sposobem wspierania społeczności są zakupy w okolicy, gdy tylko to możliwe. Pomaga to firmom i rolnikom w twojej okolicy i w całym Zjednoczonym Królestwie, a także zmniejsza twój ślad węglowy (ilość gazów cieplarnianych, które powstają w wyniku twojego trybu życia), bo to, co kupujesz, nie musi pokonywać tak dużych odległości.

Gdy możesz, chodź pieszo albo korzystaj z transportu publicznego. Jedno i drugie powoduje mniej zanieczyszczeń niż jazda samochodem.

Dwie sprawy, które dotyczą wszystkich: podatki i prowadzenie pojazdów

Podatki i prowadzenie pojazdów to część codziennego życia, dlatego ten rozdział je również omawia.

Podatek dochodowy

W Zjednoczonym Królestwie płacisz podatek dochodowy (income tax) od tego, co zarabiasz. Opodatkowane dochody to między innymi:

• wynagrodzenie z pracy
• zyski, jeśli prowadzisz działalność na własny rachunek
• zasiłki podlegające opodatkowaniu
• emerytury
• dochody z nieruchomości, oszczędności i dywidend (wypłat z akcji)

Podatek dochodowy finansuje usługi państwowe, takie jak:

Drogi

Edukacja

Policja

Siły zbrojne

U większości ludzi podatek dochodowy jest potrącany bezpośrednio z wynagrodzenia przez pracodawcę i przekazywany do HM Revenue & Customs (HMRC), czyli urzędu odpowiedzialnego za pobór podatków. Ten system nazywa się Pay As You Earn (PAYE, „płać, gdy zarabiasz”).

Jeśli pracujesz na własny rachunek, płacisz podatek sam w systemie zwanym self-assessment (samoobliczenie podatku), co oznacza wypełnienie zeznania podatkowego (tax return). Inni też mogą musieć je wypełnić. Jeśli HMRC przyśle ci zeznanie podatkowe, wypełnij je i odeślij, gdy tylko będziesz mieć wszystkie potrzebne informacje. Pomoc zapewnia infolinia HMRC ds. self-assessment, 0300 200 3310, oraz strony HMRC w serwisie rządu brytyjskiego (GOV.UK).

National Insurance

Niemal każdy w Zjednoczonym Królestwie, kto wykonuje płatną pracę, w tym osoby pracujące na własny rachunek, musi płacić składki na ubezpieczenie społeczne (National Insurance Contributions). Pieniądze te idą na świadczenia i usługi zapewniane przez państwo, na przykład na publiczną służbę zdrowia (National Health Service, NHS) i państwową emeryturę.

Pracownikom składki National Insurance potrąca z wynagrodzenia pracodawca; osoby pracujące na własny rachunek płacą je same. Osoby, które nie zapłaciły wystarczająco dużo, nie mogą otrzymać niektórych świadczeń zależnych od składek, takich jak Jobseeker's Allowance (zasiłek dla osób szukających pracy) czy pełna emerytura państwowa. Niektóre osoby, na przykład pracujące w niepełnym wymiarze godzin, mogą nie otrzymać ustawowych świadczeń, takich jak zasiłek macierzyński, jeśli zarabiają za mało.

Twój numer National Insurance

Twój numer National Insurance (National Insurance number) to twój osobisty numer konta i nikt inny nie ma takiego samego. Dzięki niemu płacone przez ciebie podatki i składki National Insurance są prawidłowo zapisywane na twoje nazwisko.

• Młodzi ludzie w Zjednoczonym Królestwie dostają swój numer tuż przed 16. urodzinami.
• Osoby, które nie są obywatelami Zjednoczonego Królestwa, potrzebują numeru, by szukać pracy, zacząć pracę lub rozpocząć działalność na własny rachunek w Zjednoczonym Królestwie, ale możesz zacząć pracę, zanim go dostaniesz.
• Aby go otrzymać, zadzwoń na infolinię do składania wniosków o numer National Insurance. Najpierw musisz mieć pozwolenie na pracę w Zjednoczonym Królestwie.
• Po złożeniu wniosku Department for Work and Pensions (DWP, ministerstwo pracy i emerytur) wyśle ci list z zaproszeniem na rozmowę w Jobcentre Plus (urzędzie pracy). W tym samym liście będzie napisane, jakie dokumenty potwierdzające tożsamość musisz przynieść.

Prowadzenie pojazdów

W Zjednoczonym Królestwie, aby prowadzić samochód lub jeździć motocyklem, musisz mieć co najmniej 17 lat, a do jazdy po drogach publicznych potrzebujesz prawa jazdy. Aby dostać brytyjskie prawo jazdy, musisz zdać egzamin, który sprawdza twoją wiedzę i praktyczne umiejętności prowadzenia pojazdu. Aby jeździć motorowerem (moped, czyli małym motocyklem o niewielkiej mocy), musisz mieć co najmniej 16 lat; do prowadzenia dużych pojazdów obowiązują inne granice wieku i specjalne egzaminy.

Prawo jazdy jest ważne do ukończenia 70 lat. Potem odnawia się je co 3 lata.

W Irlandii Północnej nowi kierowcy muszą przez 1 rok po zdaniu egzaminu umieszczać na samochodzie tablicę „R” (od „restricted driver”, kierowca z ograniczeniami).

Prawa jazdy wydanego za granicą można używać w Zjednoczonym Królestwie do 12 miesięcy; potem, jeśli chcesz dalej prowadzić, musisz uzyskać pełne brytyjskie prawo jazdy. Sprawdź stronę GOV.UK o prowadzeniu pojazdów na prawie jazdy spoza Wielkiej Brytanii, aby upewnić się, że twoje jest uznawane.

Zasady dotyczące pojazdu

Jeśli mieszkasz w Zjednoczonym Królestwie, twój samochód lub motocykl musi być zarejestrowany w Driver and Vehicle Licensing Agency (DVLA, agencja ds. praw jazdy i rejestracji pojazdów). Co roku musisz płacić podatek drogowy (vehicle tax), a gdy pojazd zmienia właściciela, podatku nie można przenieść na nowego posiadacza. Jeśli trzymasz pojazd poza drogą i go nie używasz, musisz złożyć w DVLA Statutory Off Road Notification (SORN, ustawowe zgłoszenie wycofania pojazdu z ruchu); SORN również nie przechodzi na nowego właściciela. Musisz też mieć ważne ubezpieczenie komunikacyjne: jazda bez ubezpieczenia to poważne przestępstwo. Jeśli twój pojazd ma ponad trzy lata, co roku musi przejść przegląd MOT (MOT test), a brak świadectwa MOT jest niezgodny z prawem.

MOT to skrót od Ministry of Transport (Ministerstwo Transportu) – ministerstwa, które dawno temu zmieniło nazwę, choć przegląd zachował swoją. Gdy w 1960 roku wprowadzono przegląd, dotyczył tylko samochodów starszych niż 10 lat; w 1967 roku obniżono tę granicę do 3 lat. Nauka jazdy wygląda tak: składasz wniosek o tymczasowe prawo jazdy (provisional licence), bierzesz lekcje z instruktorem, a potem zdajesz egzamin teoretyczny (pytania wielokrotnego wyboru oraz test postrzegania zagrożeń) i egzamin praktyczny.

Podsumowanie rozdziału