El kitabı

Bölüm 5: Birleşik Krallık Hükümeti, Hukuk ve Sizin Rolünüz

Kapsam

Anayasa ve hükümet

Okuma

yaklaşık 16 dk

Sorular

13 soru

Britanya Anayasası: Yazılı Anayasası Olmayan Bir Ülke

İngiliz bir arkadaşınıza anayasalarının 1. maddesinde ne yazdığını sorun; büyük ihtimalle söyleyemeyecektir. Bunun nedeni okulda derse dikkat etmemiş olması değil. Britanya'da "Anayasa" adını taşıyan tek bir hukuki belge hiç yoktur.

Peki bir ülke anayasasız nasıl işler? Bu bölüm önce Britanya'nın her yetişkinin oy kullanabildiği bir demokrasiye nasıl yavaş yavaş dönüştüğüne bakıyor. Ardından ülkeyi ayakta tutan kurumları ele alıyor: hükümdar, Parlamento, Başbakan, kabine, muhalefet, kamu hizmeti (civil service) ve yerel yönetim. Parlamentonun iki meclisi, Meclis Başkanı (Speaker) ve seçimler bir sonraki bölümde daha ayrıntılı anlatılıyor.

Tek bir cümle bütün bölümün ana fikrini özetler: Birleşik Krallık bir parliamentary democracy (parlamenter demokrasi) ülkesidir ve devletin başı hükümdardır.

Oy hakkı adım adım kazanıldı

Bir democracy'de (demokraside) bütün yetişkinlerin ülkenin nasıl yönetildiği konusunda söz hakkı vardır. Kararlar için doğrudan oy kullanabilir ya da kendileri adına karar verecek kişileri seçebilirler.

Ancak 19. yüzyılın başında Britanya bugünkü anlamda bir demokrasi değildi. Seçimler yapılıyor ve milletvekilleri (MP, Member of Parliament) seçiliyordu, ama yalnızca küçük bir grup oy kullanabiliyordu: belli bir miktar mülke sahip, 21 yaşın üzerindeki erkekler.

Yüzyıl ilerledikçe oy hakkı (franchise) giderek daha fazla insana tanındı ve siyasi partiler sıradan kadın ve erkekleri üye olarak kabul etmeye başladı.

Çartistlerin altı talebi

1830'larda ve 1840'larda Chartists (Çartistler) olarak bilinen bir grup reform için kampanya yürüttü. Altı değişiklik istiyorlardı:

O dönemde çoğu kişi hareketin başarısız olduğunu düşündü. Oysa 1918'e gelindiğinde bu reformların çoğu gerçekleşmişti.

Çartistlerin talepleri daha sonra birer birer karşılandı: 1858'den itibaren milletvekili olmak için mülk sahibi olmak gerekmedi, oylama 1872'de gizli hâle geldi, milletvekillerine ilk kez 1911'de maaş ödendi ve 1918'e gelindiğinde bütün yetişkin erkekler oy hakkı kazanmıştı. 19. yüzyılın sonlarında seçim bölgelerinin büyüklükleri de birbirine daha yakın hâle getirildi. Tek bir talep hiç gerçekleşmedi: her yıl yeni seçim. Birleşik Krallık'ta genel seçim (General Election) hâlâ her yıl değil, en az beş yılda bir yapılmak zorundadır.

Birkaç erkekten 18 yaşındaki herkese

1. 18001800'lerin başı: yalnızca belli bir miktar mülke sahip, 21 yaşın üzerindeki erkekler oy kullanabilir
2. 1830'lar1830'lar ve 1840'lar: Çartistler altı reform talep eder; o dönemde başarısız oldukları düşünülür
3. 1918Çartistlerin reformlarının çoğu artık yürürlüktedir ve 30 yaşın üzerindeki kadınlar oy hakkı kazanır
4. 192821 yaşın üzerindeki kadın ve erkekler eşit koşullarda oy kullanabilir
5. 1969Oy kullanma yaşı kadın ve erkekler için 18'e indirilir

Yazıya dökülmemiş bir anayasa

Bir constitution (anayasa), bir ülkenin nasıl yönetildiğini belirleyen kurallar bütünüdür. Ülkenin yönetilmesine yardım eden bütün kurumları ve bu kurumların gücünün nasıl denetim altında tutulduğunu kapsar. Yasaları ve conventions'ı (yasada yazılı olmasa da herkesin uyduğu teamülleri) da içerir.

Birleşik Krallık'ın anayasası tek bir belgede yer almaz; bu yüzden ona unwritten constitution (yazılı olmayan anayasa) denir. Bunun başlıca nedeni, Britanya'nın ABD ya da Fransa'nın aksine bütün yönetim sistemini kalıcı olarak ortadan kaldıran bir devrim yaşamamış olmasıdır. Bunun yerine en önemli kurumları yüzyıllar içinde yavaş yavaş gelişmiştir.

Anayasa tek bir yerde yazıya dökülmeli mi? Britanyalılar bu konuda hemfikir değil. Bazıları dökülmesi gerektiğini düşünüyor. Bazıları ise yazılı olmayan bir anayasanın daha esnek olduğunu ve hükümetin daha iyi işlemesine yardım ettiğini düşünüyor.

Tek bir belgenin olmaması kuralların olmadığı anlamına gelmez. Britanya'nın anayasası birçok kaynağa dağılmıştır: 1215 tarihli Magna Carta (Büyük Ferman), 1689 tarihli Bill of Rights (Haklar Bildirgesi), Parlamento'nun yıllar içinde çıkardığı yasalar, mahkeme kararları ve herkesin sessizce uyduğu teamüller. Yeni Zelanda ve İsrail gibi yalnızca birkaç ülke de tek bir yazılı anayasa olmadan idare eder.

Ülkeyi bir arada tutan kurumlar

Birleşik Krallık'ın yönetim sisteminin birkaç parçası vardır. Başlıcaları şunlardır:

• the monarchy (monarşi)
• House of Lords (Lordlar Kamarası) ve House of Commons'tan (Avam Kamarası) oluşan Parliament (Parlamento)
• Prime Minister (Başbakan)
• the cabinet (kabine)
• the judiciary (yargı), yani mahkemeler
• the police (polis)
• the civil service (kamu hizmeti, devlet memurları)
• local government (yerel yönetim)

Bunlara ek olarak İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda'nın, bazı konularda kendi yasalarını çıkarabilen devolved governments'ı (yetki devredilmiş yönetimleri) vardır.

Hükümdar: hüküm sürer ama yönetmez

Hükümdar Birleşik Krallık'ın devlet başkanıdır ve aynı zamanda Commonwealth'teki (İngiliz Milletler Topluluğu) pek çok ülkenin de hükümdarı ya da devlet başkanıdır.

Britanya'nın sistemi bir constitutional monarchy'dir (anayasal monarşi). Uygulamada bu, kralın ya da kraliçenin ülkeyi yönetmediği anlamına gelir. Hükümeti seçmenler seçimlerde belirler, hükümdar ise resmî olarak atar. Bir seçimden sonra hükümdar, en çok milletvekiline sahip partinin liderinden ya da bir koalisyonun liderinden (birlikte yöneten iki veya daha fazla parti) Başbakan olmasını ister.

Hükümdar ve Başbakan düzenli olarak görüşür. Hükümdar tavsiyede bulunabilir, uyarabilir ya da cesaret verebilir, ama hükümetin politikalarına karar verenler Başbakan ve kabinedir.

II. Elizabeth, Winston Churchill'den bu yana her Başbakanla bu görüşmeleri yaptı. Görüşmeler özeldir ve kayıt tutulmaz; bu yüzden dışarıdan hiç kimse bir hükümdarın şimdiye kadar tam olarak hangi "uyarıları" yaptığını bilmez.

II. Elizabeth (Elizabeth II), babasının ölümünden sonra 1952'de kraliçe oldu ve 2012'de tahttaki 60. yılını kutlayan Diamond Jubilee'sini (Elmas Jübile) kutladı. Eşi Prens Philip (Prince Philip) idi; en büyük oğlu, Galler Prensi Prens Charles (Prince Charles) ise tahtın bir sonraki varisiydi.

Hükümdar ne yapar?

• Törenler: hükümdar her yıl Parlamento'nun yeni dönemini, hükümetin önümüzdeki yıla ilişkin planlarını açıklayan bir konuşmayla açar. Parlamento'nun çıkardığı her yasa (Acts of Parliament) hükümdar adına yürürlüğe girer.
• Birleşik Krallık'ı temsil etmek: hükümdar başka ülkelerin büyükelçilerini ve high commissioners'ını (Commonwealth ülkelerinde büyükelçinin karşılığı olan yüksek komiserler) kabul eder, ziyarete gelen yabancı devlet başkanlarını ağırlar ve Britanya'nın diplomatik ve ticari bağlarını güçlendirmek için yurt dışına resmî ziyaretler yapar.
• İstikrar ve süreklilik: başbakanlar ve hükümetler sık sık değişir, ama hükümdar devlet başkanı olarak yerinde kalır. Hükümdar aynı zamanda insanlara ortak bir ulusal kimlik ve gurur simgesi sunar; 2012'de ülke çapında yapılan Elmas Jübile kutlamaları bunu gösterdi.

Milli marş ve vatandaşlık yemini

Birleşik Krallık'ın milli marşı God Save the Queen'dir ("Tanrı Kraliçe'yi Korusun"). Büyük ulusal etkinliklerde ve Kraliçe ya da Kraliyet Ailesi'nin diğer üyeleri hazır bulunduğunda çalınır. İlk kıtası God save our gracious Queen dizesiyle başlar ve Tanrı'dan hükümdara uzun ve zaferlerle dolu bir saltanat vermesini diler.

Bir citizenship ceremony'de (vatandaşlık töreninde) yeni vatandaşlar hükümdara sadakat sözü verir; bunu bir yemin (oath) ya da bir beyan (affirmation) olarak yaparlar. İkisi de aynı şeyi söyler; tek fark Tanrı'nın anılıp anılmamasıdır:

Resmî vatandaşlık törenleri oldukça yenidir. İlki 2004'te Londra'daki Brent Town Hall'da (Brent Belediye Binası) yapıldı. Ondan önce yeni vatandaşlar yemini, bu yemini dinlemeye yetkili bir kişinin önünde özel olarak eder, belgeleri de daha sonra postayla gelirdi. Bugün törenleri genellikle yerel belediyeler düzenler ve törenlerde milli marş çalınır.

Parlamenter demokrasi: seçmenler → milletvekilleri → hükümet

Britanya bir parlamenter demokrasi olarak yönetilir. Bütün ülke constituencies (seçim bölgeleri) denen alanlara bölünmüştür. Bir General Election'da (genel seçimde) her seçim bölgesinde yaşayanlar kendilerini temsil edecek bir milletvekili seçer ve bu milletvekilleri birlikte House of Commons'ı (Avam Kamarası) oluşturur.

Neredeyse her milletvekili bir siyasi partiye üyedir. Milletvekillerinin yarısından fazlasına sahip olan parti hükümeti kurar. Hiçbir partinin yarıdan fazla milletvekili yoksa, iki parti birlikte yönetmek için bir koalisyon (coalition) kurmayı kabul edebilir.

Yukarıdaki şemaya yeniden bakın: seçmenler milletvekillerini seçer → hükümdar Avam Kamarası'ndaki en büyük partinin liderini Başbakan olmaya davet eder → Başbakan kabineyi atar. Başbakanla başlayalım.

Başbakan ve kabine

Başbakan (Prime Minister, kısaca PM), iktidardaki partinin lideridir. Kabine üyelerini seçer ve pek çok önemli kamu görevine yapılan atamalarda son sözü söyler.

Başbakan, Londra'nın merkezinde Parlamento binalarına kısa bir yürüyüş mesafesindeki 10 Downing Street'te (10 Downing Street) yaşar ve çalışır. Başbakanın ayrıca Londra dışında kullanabildiği Chequers (Chequers) adlı bir kır evi vardır.

Bir Başbakan her zaman bir sonraki seçime kadar görevde kalmaz. İktidar partisinin milletvekilleri liderlerini değiştirmeye karar verebilir ya da Başbakan görevden çekilmeyi seçebilir. İktidar partisi genel seçimde yenilirse Başbakan normalde istifa eder.

Kabine: yaklaşık 20 kıdemli bakan

Başbakan, hükümet bakanlıklarını bakan olarak yönetmeleri için yaklaşık 20 kıdemli milletvekili seçer. Bunlar arasında şunlar vardır:

• ekonomiden sorumlu Maliye Bakanı (Chancellor of the Exchequer)
• suç, polis ve göçten sorumlu İçişleri Bakanı (Home Secretary)
• Britanya'nın diğer ülkelerle ilişkilerinden sorumlu Dışişleri Bakanı (Foreign Secretary)
• eğitim, sağlık ve savunma gibi alanlardan sorumlu, Secretaries of State denen diğer bakanlar

Bu bakanlar grubuna kabine (cabinet) denir. Kabine hükümet politikasına ilişkin en önemli kararları almak için normalde her hafta toplanır ve Parlamento çoğu zaman bu kararları tartışmak ya da oylamak zorundadır.

Kabine bakanlarının altında, her bakanlığın Ministers of State (Devlet Bakanları) ya da Parliamentary Under-Secretaries of State (Parlamento Müsteşarları) gibi unvanlar taşıyan daha alt düzey bakanları vardır. Her biri bakanlığın işinin bir bölümünden sorumludur.

Maliye Bakanının tuhaf unvanı ortaçağdaki bir kraliyet maliye dairesine dayanır. Bu dairenin görevlileri hesaplarını yapar ve vergileri, üzerinde damalı bir örtü serili bir masada toplardı; örtünün üzerinde, bir masa oyunundaki taşlar gibi pulları hareket ettirirlerdi. Exchequer adı da bu örtüden gelir (İngilizcede "chequered" damalı demektir).

Muhalefet, siyasi partiler ve baskı grupları

Muhalefet ve gölge kabine

Avam Kamarası'nda en çok ikinci milletvekili sayısına sahip parti muhalefet (the opposition) olarak bilinir. Parti bir sonraki genel seçimi kazanırsa lideri normalde Başbakan olur.

Muhalefetin görevi hükümeti sürekli tetikte tutmaktır. Lideri, hükümetin yanlış ya da kötü yaptığını düşündükleri her konudaki eleştirilere öncülük eder. Bunun için kilit bir an, Parlamento toplantı hâlindeyken haftada bir yapılan Prime Minister's Questions'tır (Başbakana Sorular). Muhalefet lideri ayrıca kendi partisinin kıdemli milletvekillerine "shadow ministers" (gölge bakanlar) rolünü verir. Bunlar birlikte, hükümete meydan okuyan ve farklı politikalar öneren gölge kabineyi (shadow cabinet) oluşturur.

Muhalefetin resmî adı Her Majesty's Most Loyal Opposition'dır ("Majestelerinin En Sadık Muhalefeti"), çünkü hükümete karşı çıkmak ülkeye sadakatsizlik anlamına gelmez. Prime Minister's Questions bugün çarşamba günleri öğlen 12'de yapılır. Eskiden haftada iki kısa oturumdu; Tony Blair 1997'de Başbakan olduktan sonra bunu çarşamba günü yapılan tek ve daha uzun bir oturuma dönüştürdü. Oturum, Avam Kamarası'nın çalışma saatlerini değiştirdiği 2003'te öğlen saatine alındı.

Parti sistemi

Milletvekilliğine 18 yaşından itibaren aday olabilirsiniz. Ama uygulamada adaylar, büyük partilerden biri tarafından seçilmedikçe nadiren kazanır. Başlıca partiler Labour Party (İşçi Partisi), Conservative Party (Muhafazakâr Parti) ve Liberal Democrats'tır (Liberal Demokratlar); bunlara İskoçya, Galler ya da Kuzey İrlanda adına konuşan partiler de eklenir.

Birkaç milletvekili bağımsızdır (independents): hiçbir büyük partiye üye değildirler ve genellikle kendi bölgelerinde önemli olan tek bir konu üzerine kampanya yürütürler.

Büyük partiler sıradan insanların katılımına her zaman heveslidir: tartışmalara katılmaları, bağış yapmaları ve ulusal ve yerel seçim kampanyalarında yardım etmeleri. Çoğu seçim bölgesinde her büyük partinin yerel bir şubesi vardır ve her parti politikalarını belirlemek için her yıl bir kongre yapar.

Baskı ve lobi grupları

Pressure and lobby groups (baskı ve lobi grupları), hükümetin yaptıklarını değiştirmeye çalışan kuruluşlardır ve İngiliz siyasetinde büyük önem taşırlar. Bazıları toplumun belli bir kesimi adına konuşur: örneğin CBI (Confederation of British Industry, İngiliz Sanayi Konfederasyonu) İngiliz iş dünyasının görüşlerini dile getirir. Diğerleri tek bir dava için kampanya yürütür; örneğin çevre konusunda Greenpeace ya da insan hakları konusunda Liberty.

Kamu hizmeti: hükümetler değişse de kalan ekip

Başbakanlar ve bakanlar seçimlerle gelip gider, ama hükümet bakanlıklarında çalışanların çoğu yerinde kalır. Bunlar civil servants'tır (devlet memurları), yani hükümetin kalıcı çalışanları. Devlet memurları:

• bakanlara politikaları şekillendirme ve uygulamaya koyma konusunda yardım eder, ayrıca kamu hizmetlerini yürütür;
• bakanlara karşı sorumludur;
• siyasi görüşlerine göre değil, yeteneklerine göre işe alınır ve siyasi açıdan tarafsız kalmak zorundadır: onları hiçbir parti atamaz;
• tıpkı başka herhangi bir iş gibi başvurarak bu göreve girebilir.

Devlet memurlarından işlerine bağlı olmaları ve dört temel değere uymaları beklenir: dürüstlük ve ahlaki bütünlük (integrity), doğruluk (honesty), nesnellik (objectivity: olgulara göre değerlendirme) ve tarafsızlık (impartiality: taraf tutmamak; siyasi açıdan tarafsız olmayı da kapsar).

Bakanlarla devlet memurları arasındaki ilişki, 1980'lerin sitcomu Yes Minister'da ünlü bir şekilde hicvedildi: dizide yeni atanmış bir bakan, deneyimli kıdemli devlet memuru tarafından sürekli kibarca "doğru" yöne yönlendirilir. O dönemin Başbakanı Margaret Thatcher'ın bu diziyi en sevdiği program olarak nitelendirdiği söylenir.

Yerel yönetim: ilçe meclislerinden Londra Belediye Başkanı'na

Kasaba, şehir ya da kırsal alan fark etmeksizin yerel bölgeler, yerel halkın seçtiği meclisler (council) tarafından yönetilir. Bunlara genellikle yerel yönetimler (local authorities) denir. Bazı yerlerde iki kademe vardır: bir ilçe meclisi (district council) ve bir kontluk meclisi (county council); her biri farklı işler yapar. Büyük kasaba ve şehirlerin çoğunda ise yalnızca bir yerel yönetim vardır.

Meclisler pek çok yerel hizmeti yürütür. Bu hizmetler kısmen merkezî hükümetten gelen ödeneklerle, kısmen de yerel vergilerle finanse edilir.

Birçok meclis, rolü esas olarak törensel olan bir belediye başkanı (mayor) seçer. Ancak bazı kasabalarda seçmenler, gerçek yetkisi olan ve meclisin çalışmalarına liderlik eden bir belediye başkanı seçer.

Londra 33 yerel yönetime ayrılmıştır. Başkentin tamamına ilişkin politikalar Greater London Authority (Büyük Londra Yönetimi) ve Mayor of London (Londra Belediye Başkanı) tarafından koordine edilir. Meclislerin çoğu, meclis üyesi seçimlerini her yıl mayıs ayında yapar ve adayların çoğu siyasi partileri temsil eder.

İnsanlar Londra Belediye Başkanı'nı çoğu zaman çok daha eski bir görevle, Lord Mayor of the City of London ile karıştırır. Londra Belediye Başkanlığı, 2000'de oluşturulan ve bütün şehrin seçmenlerince seçilen oldukça yeni bir görevdir. Lord Mayor ise her yıl seçilir, yalnızca merkezdeki finans bölgesi olan bir mil karelik "City"den sorumludur ve görevi çoğunlukla törenseldir.

Bölüm özeti