Podręcznik

Rozdział 5: Brytyjski rząd, prawo i twoja rola

Zakres

Konstytucja i rząd

Czytanie

ok. 16 min

Pytania

13 pytań

Brytyjska konstytucja: kraj bez spisanej konstytucji

Zapytaj znajomego Brytyjczyka, co mówi artykuł 1 jego konstytucji, a najpewniej nie będzie umiał odpowiedzieć. Nie dlatego, że nie uważał w szkole. Po prostu Wielka Brytania w ogóle nie ma jednego aktu prawnego o nazwie „Konstytucja”.

Jak więc działa kraj bez takiego dokumentu? Ten rozdział najpierw pokazuje, jak Wielka Brytania powoli stała się demokracją, w której głosować może każdy dorosły. Potem przygląda się instytucjom, dzięki którym kraj funkcjonuje: monarsze, parlamentowi, premierowi, gabinetowi, opozycji, służbie cywilnej i samorządowi lokalnemu. Obie izby parlamentu, spiker i wybory zostaną dokładniej omówione w następnym rozdziale.

Jedno zdanie streszcza główną myśl całego rozdziału: Zjednoczone Królestwo jest demokracją parlamentarną (parliamentary democracy), a jego głową państwa jest monarcha.

Prawo głosu zdobywano krok po kroku

W demokracji (democracy) wszyscy dorośli mają wpływ na to, jak rządzi się krajem. Mogą sami głosować nad decyzjami albo wybierać ludzi, którzy decydują w ich imieniu.

Na początku XIX wieku Wielka Brytania nie była jednak demokracją w dzisiejszym znaczeniu. Odbywały się wybory i wybierano posłów (MP, Member of Parliament), ale głosować mogła tylko niewielka grupa: mężczyźni powyżej 21 lat, którzy posiadali określony majątek.

W miarę upływu stulecia prawo głosu (franchise) przyznawano coraz większej liczbie osób, a partie polityczne zaczęły przyjmować na członków zwykłych mężczyzn i kobiety.

Sześć postulatów czartystów

W latach 30. i 40. XIX wieku o reformy walczyła grupa zwana czartystami (Chartists). Domagali się sześciu zmian:

Wówczas większość ludzi uważała, że ruch poniósł porażkę. A jednak do 1918 roku większość tych reform stała się rzeczywistością.

Postulaty czartystów spełniano potem jeden po drugim: od 1858 roku do zostania posłem nie był potrzebny majątek, w 1872 roku głosowanie stało się tajne, w 1911 roku posłowie po raz pierwszy otrzymali wynagrodzenie, a do 1918 roku prawo głosu mieli wszyscy dorośli mężczyźni. Pod koniec XIX wieku wyrównano też wielkość okręgów wyborczych. Tylko jeden postulat nigdy się nie spełnił: nowe wybory co roku. Wybory powszechne w Zjednoczonym Królestwie wciąż muszą się odbywać co najmniej raz na pięć lat, a nie co roku.

Od garstki mężczyzn do wszystkich osiemnastolatków

1. 1800Początek XIX wieku: głosować mogą tylko mężczyźni powyżej 21 lat posiadający określony majątek
2. 1830sLata 30. i 40. XIX wieku: czartyści domagają się sześciu reform; wówczas uważa się, że ponieśli porażkę
3. 1918Większość reform czartystów jest już wprowadzona, a kobiety powyżej 30 lat otrzymują prawo głosu
4. 1928Mężczyźni i kobiety powyżej 21 lat mogą głosować na równych zasadach
5. 1969Wiek uprawniający do głosowania zostaje obniżony do 18 lat, tak samo dla mężczyzn i kobiet

Konstytucja, której nie spisano

Konstytucja (constitution) to zbiór zasad, według których rządzi się krajem. Obejmuje wszystkie instytucje, które pomagają kierować państwem, oraz sposoby, w jakie ich władza jest kontrolowana. Należą do niej także ustawy i konwenanse (conventions), czyli zwyczaje, których wszyscy przestrzegają, choć nie są zapisane w prawie.

Konstytucja Zjednoczonego Królestwa nie jest zawarta w jednym dokumencie, dlatego mówi się o niej „konstytucja niepisana” (unwritten constitution). Głównym powodem jest to, że w przeciwieństwie do USA czy Francji Wielka Brytania nigdy nie przeszła rewolucji, która na dobre zmiotłaby cały jej system rządów. Najważniejsze instytucje kształtowały się za to powoli przez setki lat.

Czy konstytucję należy spisać w jednym miejscu? Brytyjczycy nie są co do tego zgodni. Jedni uważają, że tak. Inni sądzą, że niepisana konstytucja jest bardziej elastyczna i pomaga rządowi lepiej działać.

Brak jednego dokumentu nie oznacza braku zasad. Brytyjska konstytucja jest rozproszona w wielu źródłach: to Magna Carta z 1215 roku, Karta Praw (Bill of Rights) z 1689 roku, ustawy uchwalane przez parlament na przestrzeni lat, orzeczenia sądów i konwenanse, których wszyscy po cichu przestrzegają. Tylko nieliczne kraje, na przykład Nowa Zelandia i Izrael, również radzą sobie bez jednej spisanej konstytucji.

Instytucje, które spajają kraj

System rządów Zjednoczonego Królestwa składa się z kilku części. Najważniejsze z nich to:

• monarchia (the monarchy)
• parlament (Parliament), złożony z Izby Lordów (House of Lords) i Izby Gmin (House of Commons)
• premier (Prime Minister)
• gabinet (the cabinet)
• władza sądownicza (the judiciary), czyli sądy
• policja (the police)
• służba cywilna (the civil service)
• samorząd lokalny (local government)

Oprócz tego Szkocja, Walia i Irlandia Północna mają rządy autonomiczne (devolved governments), które mogą stanowić własne prawo w niektórych dziedzinach.

Monarcha: panuje, ale nie rządzi

Monarcha jest głową państwa Zjednoczonego Królestwa, a także monarchą lub głową państwa wielu krajów Wspólnoty Narodów (Commonwealth).

Brytyjski ustrój to monarchia konstytucyjna (constitutional monarchy). W praktyce oznacza to, że król lub królowa nie rządzi krajem. Rząd wybierają wyborcy w wyborach, a monarcha formalnie go powołuje. Po wyborach monarcha prosi lidera tej partii, która ma najwięcej posłów, albo lidera koalicji (dwóch lub więcej partii rządzących razem), by został premierem.

Monarcha i premier regularnie się spotykają. Monarcha może doradzać, ostrzegać lub zachęcać, ale o polityce rządu decydują premier i gabinet.

Elżbieta II (Elizabeth II) odbywała takie spotkania z każdym premierem od czasów Winstona Churchilla (Winston Churchill). Są one prywatne i nie sporządza się z nich protokołu, więc nikt z zewnątrz nie wie dokładnie, jakie „ostrzeżenia” monarcha kiedykolwiek wygłosił.

Elżbieta II została królową w 1952 roku, po śmierci ojca, a w 2012 roku obchodziła diamentowy jubileusz (Diamond Jubilee), czyli 60 lat na tronie. Jej mężem był książę Filip (Prince Philip), a książę Karol (Prince Charles), książę Walii i jej najstarszy syn, był następcą tronu.

Czym zajmuje się monarcha?

• Ceremonie: co roku monarcha otwiera nową sesję parlamentu przemówieniem, które przedstawia plany rządu na nadchodzący rok. Każda ustawa parlamentu (Acts of Parliament) staje się prawem w imieniu monarchy.
• Reprezentowanie Zjednoczonego Królestwa: monarcha przyjmuje ambasadorów i wysokich komisarzy (high commissioners, odpowiednik ambasadorów w krajach Wspólnoty Narodów) z innych państw, podejmuje odwiedzające kraj zagraniczne głowy państw i wyjeżdża z oficjalnymi wizytami za granicę, by wzmacniać dyplomatyczne i handlowe więzi Wielkiej Brytanii.
• Stabilność i ciągłość: premierzy i rządy często się zmieniają, a monarcha pozostaje głową państwa. Monarcha jest też dla ludzi wspólnym symbolem tożsamości narodowej i dumy, co pokazały ogólnokrajowe obchody diamentowego jubileuszu w 2012 roku.

Hymn państwowy i przysięga obywatelska

Hymn państwowy Zjednoczonego Królestwa to God Save the Queen („Boże, chroń królową”). Słychać go podczas ważnych uroczystości państwowych i zawsze wtedy, gdy obecna jest królowa lub inni członkowie rodziny królewskiej. Pierwsza zwrotka zaczyna się od wersu God save our gracious Queen i prosi Boga o długie, zwycięskie panowanie dla monarchy.

Podczas ceremonii nadania obywatelstwa (citizenship ceremony) nowi obywatele ślubują wierność monarsze, składając przysięgę albo uroczyste zapewnienie. Obie formy mówią to samo; różnią się tylko tym, czy wspomina się w nich Boga:

Uroczyste ceremonie nadania obywatelstwa to stosunkowo nowa tradycja. Pierwsza odbyła się w 2004 roku w ratuszu Brent (Brent Town Hall) w Londynie. Wcześniej nowi obywatele składali przysięgę prywatnie przed osobą upoważnioną do jej przyjęcia, a zaświadczenie przychodziło później pocztą. Dziś ceremonie organizują zwykle władze lokalne i odgrywa się na nich hymn państwowy.

Demokracja parlamentarna: wyborcy → posłowie → rząd

Wielka Brytania jest demokracją parlamentarną. Cały kraj podzielony jest na obszary zwane okręgami wyborczymi (constituencies). W wyborach powszechnych (General Election) mieszkańcy każdego okręgu wybierają jednego posła, który ich reprezentuje, a wszyscy ci posłowie razem tworzą Izbę Gmin.

Prawie każdy poseł należy do partii politycznej. Partia, która ma ponad połowę posłów, tworzy rząd. Jeśli żadna partia nie ma ponad połowy, dwie partie mogą uzgodnić wspólne rządy jako koalicja (coalition).

Spójrz jeszcze raz na schemat powyżej: wyborcy wybierają posłów → monarcha zaprasza lidera największej partii w Izbie Gmin do objęcia funkcji premiera → premier powołuje gabinet. Zacznijmy od premiera.

Premier i gabinet

Premier (Prime Minister, w skrócie PM) stoi na czele partii sprawującej władzę. Premier wybiera członków gabinetu i ma ostatnie słowo w sprawie wielu ważnych stanowisk publicznych.

Premier mieszka i pracuje pod adresem Downing Street 10 (10 Downing Street), kilka minut pieszo od gmachu parlamentu w centrum Londynu. Ma też do dyspozycji wiejską rezydencję poza Londynem, zwaną Chequers (Chequers).

Premier nie zawsze pozostaje na stanowisku do następnych wyborów. Posłowie partii rządzącej mogą zdecydować o zmianie lidera, albo premier może sam ustąpić. A jeśli partia rządząca przegra wybory powszechne, premier zwykle podaje się do dymisji.

Gabinet: około 20 najważniejszych ministrów

Premier wybiera około 20 doświadczonych posłów, którzy jako ministrowie kierują resortami. Wśród nich są:

• kanclerz skarbu (Chancellor of the Exchequer), odpowiedzialny za gospodarkę
• minister spraw wewnętrznych (Home Secretary), odpowiedzialny za przestępczość, policję i imigrację
• minister spraw zagranicznych (Foreign Secretary), który zajmuje się stosunkami Wielkiej Brytanii z innymi krajami
• inni ministrowie, zwani sekretarzami stanu (Secretaries of State), odpowiedzialni za takie dziedziny jak edukacja, zdrowie i obrona

Ta grupa ministrów nazywa się gabinetem (cabinet). Zwykle zbiera się co tydzień, by podejmować najważniejsze decyzje dotyczące polityki rządu, a parlament często musi te decyzje omówić lub przegłosować.

Poniżej ministrów gabinetu każdy resort ma młodszych rangą ministrów, z tytułami takimi jak ministrowie stanu (Ministers of State) czy parlamentarni podsekretarze stanu (Parliamentary Under-Secretaries of State). Każdy z nich odpowiada za jedną część pracy resortu.

Dziwny tytuł kanclerza wywodzi się ze średniowiecznego królewskiego urzędu finansowego. Jego urzędnicy liczyli i pobierali podatki przy stole nakrytym suknem w kratkę (chequered cloth), przesuwając po nim żetony trochę jak pionki w grze planszowej, i to właśnie sukno dało nazwę urzędowi Exchequer.

Opozycja, partie polityczne i grupy nacisku

Opozycja i gabinet cieni

W Izbie Gmin partia z drugą co do wielkości liczbą posłów nazywana jest opozycją (the opposition). Jej lider zwykle zostaje premierem, jeśli partia wygra następne wybory powszechne.

Zadaniem opozycji jest trzymanie rządu w ciągłej gotowości. Jej lider przewodzi krytyce wszystkiego, co według partii rząd robi źle lub nieudolnie. Kluczowym momentem są pytania do premiera (Prime Minister's Questions), odbywające się raz w tygodniu, gdy parlament obraduje. Lider opozycji powierza też doświadczonym posłom własnej partii rolę „ministrów cieni” (shadow ministers). Razem tworzą oni gabinet cieni (shadow cabinet), który rzuca wyzwanie rządowi i proponuje alternatywną politykę.

Oficjalna nazwa opozycji to Her Majesty's Most Loyal Opposition (Najlojalniejsza Opozycja Jej Królewskiej Mości), bo sprzeciw wobec rządu to nie to samo co nielojalność wobec kraju. Pytania do premiera odbywają się obecnie w środy w południe. Dawniej były to dwie krótkie sesje w tygodniu, aż Tony Blair, po objęciu funkcji premiera w 1997 roku, zamienił je na jedną dłuższą sesję w środę; na południe przeniesiono ją w 2003 roku, gdy Izba Gmin zmieniła godziny obrad.

System partyjny

Kandydować na posła można od 18 roku życia. W praktyce jednak kandydaci rzadko wygrywają, jeśli nie wybrała ich któraś z głównych partii. Główne partie to Partia Pracy (Labour Party), Partia Konserwatywna (Conservative Party) i Liberalni Demokraci (Liberal Democrats), a do tego partie reprezentujące Szkocję, Walię lub Irlandię Północną.

Nieliczni posłowie są niezależni (independents): nie należą do żadnej głównej partii i zwykle prowadzą kampanię w jednej sprawie ważnej dla swojej okolicy.

Duże partie zawsze chętnie widzą zaangażowanie zwykłych ludzi: udział w dyskusjach, wpłaty pieniędzy i pomoc w kampaniach przed wyborami ogólnokrajowymi i lokalnymi. W większości okręgów wyborczych działa lokalne koło każdej z głównych partii, a każda partia co roku organizuje konferencję, na której ustala swój program.

Grupy nacisku i lobby

Grupy nacisku i lobby (Pressure and lobby groups) to organizacje, które próbują wpływać na działania rządu, i mają w brytyjskiej polityce duże znaczenie. Niektóre reprezentują określoną część społeczeństwa: na przykład CBI (Confederation of British Industry, Konfederacja Przemysłu Brytyjskiego) wyraża poglądy brytyjskiego biznesu. Inne walczą o jedną sprawę, jak Greenpeace o środowisko czy Liberty o prawa człowieka.

Służba cywilna: zespół, który zostaje, gdy zmieniają się rządy

Premierzy i ministrowie przychodzą i odchodzą wraz z wyborami, ale większość osób pracujących w resortach zostaje. To urzędnicy służby cywilnej (civil servants), stali pracownicy administracji rządowej, którzy:

• pomagają ministrom kształtować politykę i wprowadzać ją w życie, a także prowadzą usługi publiczne;
• odpowiadają przed ministrami;
• są zatrudniani ze względu na kompetencje, a nie poglądy polityczne, i muszą pozostać politycznie neutralni: nie powołuje ich żadna partia;
• mogą dołączyć do służby, składając podanie, tak jak do każdej innej pracy.

Od urzędników służby cywilnej oczekuje się zaangażowania w pracę i przestrzegania czterech podstawowych wartości: prawości (integrity), uczciwości (honesty), obiektywizmu (objectivity: ocena na podstawie faktów) i bezstronności (impartiality: niestawanie po żadnej stronie, w tym neutralność polityczna).

Relacje między ministrami a urzędnikami słynnie wyśmiał sitcom z lat 80. Yes Minister („Tak, panie ministrze”), w którym świeżo mianowany minister jest wciąż uprzejmie kierowany we „właściwą” stronę przez swojego doświadczonego wysokiego urzędnika. Margaret Thatcher, ówczesna premier, podobno nazywała go swoim ulubionym programem.

Samorząd lokalny: od rad hrabstw do burmistrza Londynu

Obszarami lokalnymi, czy to miastami, czy terenami wiejskimi, zarządzają rady (council) wybierane przez mieszkańców. Zwykle nazywa się je władzami lokalnymi (local authorities). W niektórych miejscach są dwa szczeble: rada dystryktu (district council) i rada hrabstwa (county council), a każda z nich ma inne zadania. Większość dużych miast ma tylko jedną władzę lokalną.

Rady prowadzą wiele lokalnych usług. Są one finansowane częściowo z dotacji rządu centralnego, a częściowo z podatków lokalnych.

Wiele rad wybiera burmistrza (mayor), którego rola jest głównie ceremonialna. W niektórych miastach jednak wyborcy wybierają burmistrza, który ma realną władzę i kieruje pracą rady.

Londyn jest podzielony na 33 władze lokalne. Politykę dla całej stolicy koordynują Urząd Wielkiego Londynu (Greater London Authority) i burmistrz Londynu (Mayor of London). Większość rad przeprowadza wybory radnych co roku w maju, a wielu kandydatów reprezentuje partie polityczne.

Burmistrz Londynu bywa często mylony ze znacznie starszym urzędem, lordem burmistrzem City of London (Lord Mayor of the City of London). Burmistrz Londynu to stosunkowo nowe stanowisko, utworzone w 2000 roku i obsadzane w wyborach przez mieszkańców całego miasta. Lord burmistrz jest wybierany co roku, odpowiada tylko za „City”, czyli liczącą milę kwadratową dzielnicę finansową w centrum, a jego funkcja jest głównie ceremonialna.

Podsumowanie rozdziału