El kitabı

Bölüm 3: Tarih

Dönem

1485–1603

Okuma

yaklaşık 16 dk

Sorular

12 soru

Tudorlar: Altı Eş, Yeni Bir Kilise ve Armada

Bir kral boşanmak istedi ve bunu başarmak için bütün ülkesine yeni bir kilise verdi. Üç çocuğu birbiri ardına tahta çıktı ve ülkenin dini her birinde bir o yana bir bu yana savruldu: önce Protestan, sonra Katolik, sonra yine Protestan. Sonunda hiç evlenmemiş bir kraliçe, Avrupa'nın en güçlü donanmasını yendi.

Bu, Tudorlar (the Tudors) ve onların tahtta geçirdiği 118 yılın hikâyesidir. Önceki bölüm, Henry Tudor'un Bosworth'te kazanıp Henry VII olmasıyla bitmişti. Bu bölüm onunla başlıyor.

1. 1485Henry VII kral olur ve Tudor dönemi başlar
2. 1509Henry VIII kral olur; daha sonra Roma'yla bağlarını koparır ve Church of England'ı kurar
3. 1547Edward VI 9 yaşında kral olur; Book of Common Prayer onun döneminde yazılır
4. 1553Mary I kraliçe olur ve Katolik inancını geri getirir
5. 1558Elizabeth I kraliçe olur ve Church of England'ı yeniden kurar
6. 1560İskoç Reformasyonu: İskoç Parlamentosu, Papa'nın İskoçya'daki otoritesine son verir
7. 1588İngiltere İspanyol Armadası'nı yener
8. 1603Elizabeth I çocuksuz ölür ve Tudor dönemi sona erer

Henry VII: temkinli ilk Tudor kralı

Otuz yıl süren Güller Savaşı'ndan (Wars of the Roses) sonra Henry VII her şeyden çok iki şeyi önemsiyordu: bir daha iç savaş çıkmaması ve kendi tahtının güvende olması.

Çözümü, soyluları zayıflatmak ve merkezî hükümeti güçlendirmekti. Güller Savaşı, kendi özel ordularına sahip büyük soylular tarafından yürütülmüştü; bu yüzden soylular ne kadar zayıf olursa kral kendini o kadar güvende hissediyordu. Ayrıca parayı çok dikkatli harcadı ve Taç (the Crown) için büyük bir servet biriktirdi.

Henry VII kraliyet hesap defterlerini bizzat inceler, sayfa sayfa baş harflerini atardı; bu defterler bugün hâlâ duruyor. Biriktirdiği paranın çoğunu daha sonra savurgan oğlu Henry VIII harcadı.

Henry VIII: altı eş ve yeni bir kilise

Henry VIII, babasının güçlü merkezî hükümet politikasını sürdürdü. Ama en çok iki şeyle hatırlanır: Roma Kilisesi'nden ayrılması ve altı kez evlenmesi.

1. Catherine of Aragon (Aragonlu Catherine): İspanyol bir prenses. Henry'den olan çocuklarından yalnızca biri yaşadı: kızları Mary. Catherine artık çocuk doğuramaz hâle gelince Henry boşanmak istedi.
2. Anne Boleyn: İngiltere'de doğmuştu. Henry'den olan çocuğu bir kızdı: Elizabeth. Ülkede pek çok kişi ondan hoşlanmıyordu. Başka erkeklerle ilişki yaşamakla suçlandı ve Tower of London'da (Londra Kalesi) idam edildi.
3. Jane Seymour: Sonunda Henry'ye çok istediği oğlu, Edward'ı verdi. Ne yazık ki doğumdan kısa süre sonra öldü.
4. Anne of Cleves (Klevli Anne): Alman bir prenses. Henry onunla siyasi bir ittifak kurmak için evlendi ve evlilik çabucak sona erdirildi. Henry onu, saray ressamı Holbein'in yaptığı bir portresini görerek seçmişti; ama yüz yüze tanışınca hayal kırıklığına uğradı ve evlilik yalnızca altı ay kadar sürdü. Anne akıllıca davranıp evliliğin bitmesine razı oldu; karşılığında zengin topraklar, iyi bir gelir ve “Kral'ın sevgili kız kardeşi” unvanını aldı. Hepsinden uzun yaşadı ve altı kraliçe arasında en son ölen o oldu.
5. Catherine Howard: Anne Boleyn'in kuzeni. Anne gibi o da başka erkeklerle ilişki yaşamakla suçlandı ve o da idam edildi.
6. Catherine Parr: Henry'nin hayatının sonlarına doğru evlendiği dul bir kadın. Henry'den uzun yaşadı ve yeniden evlendi, ama çok geçmeden o da öldü.

Boşanabilmek için yeni bir kilise

Henry ile ilk eşi Catherine'in hayatta kalan bir oğlu yoktu; Henry ondan boşanıp başka biriyle evlenmek istiyordu. Ama İngiltere Katolik bir ülkeydi ve boşanmak için Papa'nın (the Pope) izni gerekiyordu. Papa hayır dedi.

Bunun üzerine Henry, İngiltere'yi Roma Kilisesi'nden ayırdı ve Church of England (İngiltere Kilisesi)'ı kurdu; bu kilisede Papa'nın yerini kral aldı. Artık piskoposları o atıyor, insanların nasıl ibadet edeceğinin kurallarını o koyuyordu.

Reformasyon: Protestanlar nereden çıktı

Henry, Papa'yla çekişirken Avrupa'yı çok daha büyük bir değişim sarıyordu: Reformasyon (Reformation). Bu, Papa'nın otoritesine ve Roma Katolik Kilisesi'nin pek çok inanç ve geleneğine karşı çıkan bir hareketti.

Destekçilerine Protestanlar (Protestants) denirdi ve kendi kiliselerini kurdular. Protestanlarla Katolikler üç büyük noktada ayrılıyordu:

İncil'i Latince değil, kendi dilinde okumak

Azizlere ya da türbelerde (kutsal yerlerde) dua etmemek

Kişinin Tanrı'yla kendi ilişkisi, Kilise'ye itaatten daha önemlidir

Galler ve İrlanda

Galler: resmen İngiltere'ye katıldı

Henry VIII'in güçlenen merkezî hükümeti İngiltere'nin sınırlarında durmadı; Galler'e ve İrlanda'ya da uzandı. Onun döneminde Parlamento, Act for the Government of Wales (Galler Yönetimi Yasası) olarak bilinen yasaları çıkardı. Bu yasalar Galler'i resmen İngiltere'yle birleştirdi. O andan itibaren Galler'in House of Commons'ta (Avam Kamarası) üyeleri oldu; mahkemeleri ve yasaları da yeniden düzenlendi.

Tudorların kendisi de Galliydi. Aile, Galler'in kuzeyindeki Anglesey adasından geliyordu; 1485'te Henry VII güneybatı Galler'de karaya çıkmış ve Bosworth'e yürürken asker toplamıştı. Yani Galler'i İngiltere'ye bağlayan aile, bizzat Galli bir aileydi.

İrlanda: Henry VIII “İrlanda Kralı” oluyor

Bu dönemde İrlanda'da neredeyse herkes Katolikti. Henry VII ve Henry VIII, İngiliz denetimini Pale bölgesinin (the Pale) ötesine taşıdı. Henry VIII ayrıca King of Ireland (İrlanda Kralı) unvanını aldı. İngiliz yasaları getirildi ve yerel liderler, kralın Dublin'deki valisi olan Lord Lieutenant'a boyun eğmek zorunda kaldı.

Ama Reformasyon İrlanda'da tepkiye yol açtı. İngilizler İrlandalılara Protestan dinini zorla kabul ettirmeye çalıştı; ayrıca toprağın kime miras kalacağına dair İngiliz kurallarını da getirdiler. İrlandalı reisler (klan liderleri) ayaklandı ve yıllarca süren acımasız çatışmalar başladı.

Üç çocuk, üç inanç

Henry VIII 1547'de öldü. Üç çocuğu birbiri ardına tahta çıktı ve her yeni hükümdarla birlikte ülkenin dini başka bir yöne savruldu.

Edward VI: Protestan çocuk kral

Jane Seymour'un oğlu Edward VI 9 yaşında kral oldu. Koyu bir Protestandı. Onun döneminde Church of England, kilise ayinlerinde söylenecek sözleri belirleyen Book of Common Prayer (Ortak Dua Kitabı)'a kavuştu. Bazı kiliseler bugün hâlâ onun bir versiyonunu kullanıyor.

Edward hiçbir zaman sağlıklı olmadı. Altı yıldan biraz fazla hüküm sürdü ve henüz 15 yaşındayken öldü.

Edward, Katolik ablası Mary'nin kraliçe olmasından korktuğu için ölmeden hemen önce tacı Protestan kuzeni Lady Jane Grey'e bıraktı. Jane yalnızca dokuz gün kraliçe kalabildi; Mary'yi destekleyen kalabalıklar onu tahttan indirdi ve ertesi yıl idam edildi. Saltanatı çok kısa olduğu ve pek çok kişi onu meşru saymadığı için birçok İngiliz hükümdar listesinde adı geçmez.

Mary I: “Kanlı Mary”

Sırada Catherine of Aragon'un kızı Mary I vardı. Dindar bir Katolikti. İngiltere'yi yeniden Katolik Kilisesi'ne bağladı ve Protestanlara zulmetti (onları inançları yüzünden acımasızca cezalandırdı). Yaklaşık 300 kişi yakılarak öldürüldü; bu yüzden “Bloody Mary (Kanlı Mary)” diye anılır oldu. Onun saltanatı da kısa sürdü: beş yıl sonra öldü.

Mary I, İspanyol prens Philip ile evlendi; Philip daha sonra İspanya Kralı Philip II oldu ve Mary yaşadığı sürece İngiltere Kralı unvanını bile kullandı. Otuz yıl sonra Armada'yı İngiltere'ye saldırmaya gönderen adam, Elizabeth I'in eski eniştesiydi.

Elizabeth I: dengeyi bulan kraliçe

Mary'nin üvey kız kardeşi, Anne Boleyn'in kızı Elizabeth I, 1558'de kraliçe oldu. Protestandı ve Church of England'ı yeniden ülkenin resmî kilisesi yaptı.

Yaklaşımı akıllıcaydı. Herkes kendi mahallesindeki kiliseye gitmek zorundaydı ve hangi ayinlerin, hangi duaların kullanılabileceğini yasa belirliyordu. Ama insanların özelde gerçekte neye inandığını araştırmaya kalkışmadı. Böylece Katoliklerle daha katı Protestanlar arasında orta bir yol tuttu ve İngiltere'yi ciddi dinî çatışmalardan uzak tuttu. Hiç evlenmedi.

1588: İspanyol Armadası

Elizabeth döneminde İngilizler giderek daha vatansever oldu, yani ülkeleriyle gurur duymaya başladı. İngiliz kâşifler yeni ticaret yolları bulmak için yola çıktı ve İspanya'nın Amerika kıtasındaki sömürgelerine girmeye çalıştı.

Katolik İspanya'nın sabrı taştı. 1588'de Kral Philip II, İngiltere'yi fethedip Katolik inancını geri getirmek için büyük bir savaş gemisi filosu, yani Spanish Armada (İspanyol Armadası)'yı gönderdi. Ama İngilizler onu yendi. Bu zafer, Elizabeth I'i İngiltere'nin tüm zamanların en sevilen hükümdarlarından biri yaptı.

1588 yazında Armada, hilal biçiminde (yeni ay gibi kavisli bir düzen) Manş Denizi'ne (English Channel) girdi. İngiliz filosu Plymouth'tan çıkıp onu ateş ederek izledi. Armada Fransa'daki Calais açıklarında demir atınca İngilizler gece yarısı birkaç boş gemiyi ateşe verip İspanyol filosunun ortasına doğru salıverdi. İspanyol gemileri çapa halatlarını kesip panik içinde dağıldı ve ertesi gün Gravelines Muharebesi'nde (Battle of Gravelines) yenildi.

Ardından bir güney rüzgârı Armada'dan geriye kalanları kuzeye itti. Eve dönmenin tek yolu İskoçya'nın kuzey ucunu dolaşıp İrlanda'nın batı kıyısından aşağı inmekti. Yolda fırtınalara yakalandı ve birçok gemi kayalara çarpıp parçalandı.

En bilinen efsaneye göre Armada görüldüğünde Drake, Plymouth'ta denize bakan çimenlikte bowls oynuyordu (ağır topların çimenin üzerinde yuvarlandığı bir oyun) ve oyununu bitirmekte ısrar etti. Bu hikâye ancak onlarca yıl sonra yazıya geçtiği için çoğu tarihçi onu bir efsane olarak görür. Yine de gelgit ve rüzgâr İngiliz gemilerini bir süre gerçekten limanda tutmuştu; yani haksız da sayılmazdı.

Bir başka ünlü söz, Elizabeth I'in Tilbury'de askerlerine yaptığı konuşmadan gelir: Zayıf bir kadının bedenine sahip olabilirdi, ama bir kralın yüreğine sahipti. Orduyu gerçekten ziyaret edip onlarla konuşmuştu, ama bildiğimiz metin onlarca yıl sonra yazıya geçirildi; bu yüzden tam olarak ne dediğinden kimse emin olamaz.

Sir Francis Drake ve Golden Hind

Armada'yı yenen komutanlardan biri Sir Francis Drake'ti. İngiltere'nin büyük bir deniz gücü olma yönündeki uzun geleneğini başlatanlardan biriydi. Gemisi Golden Hind (Altın Geyik), dünyanın çevresini dolaşan ilk gemiler arasındaydı.

Drake 1577–1580 yılları arasında dünyanın çevresini dolaştı; bunu yapan ilk İngiliz kaptandı. Gemisi yolculuğa Pelican adıyla başlamış, yolda adı Golden Hind olarak değiştirilmişti. Eve döndüğünde Elizabeth I gemiye çıkıp onu güvertede şövalye ilan etti. Bugün Golden Hind'ın gerçek boyutlu bir kopyası Londra'da Thames'in güney kıyısında duruyor ve gemiye çıkabiliyorsunuz. Ama İspanyollara göre Drake, gemilerini durmadan soyan bir korsandı.

İskoçya: Reformasyon ve İskoç Kraliçesi Mary

Sınırın kuzeyinde İskoçya, kendi hükümdarları olan ayrı bir krallık olarak kalmıştı ve kendi Reformasyon'unu yaşadı. O da Protestan oldu, ama İngiltere'den farklı bir biçimde. 1560'ta üyelerinin çoğu Protestan olan İskoç Parlamentosu Papa'nın İskoçya'daki gücünü kaldırdı ve Katolik ayinler yasaklandı. Yeni Protestan İskoçya Kilisesi'ni (Church of Scotland) bu göreve seçilmiş kişiler yönetiyordu ve Church of England'dan farklı olarak bir devlet kilisesi değildi.

İskoç Reformasyonu'nun önderi John Knox adlı bir vaizdi. 1558'de, dönemin Katolik kraliçelerini hedef alarak kadınların ülke yönetmesi fikrine saldıran bir broşür yayımladı. Zamanlaması kötüydü: Aynı yıl Protestan Elizabeth I tahta çıktı ve ondan sonra Knox'tan hiç hoşlanmadı.

İskoç Kraliçesi Mary

O dönemde İskoçya'nın kraliçesi, bugün genellikle Mary, Queen of Scots (İskoç Kraliçesi Mary) olarak bilinen Mary Stuart'tı. Katolikti. Babası o henüz bir haftalıkken öldüğü için bebekken kraliçe oldu. Çocukluğunun çoğunu Fransa'da geçirdi.

İskoçya'ya döndüğünde etrafında rakip gruplar iktidar için çekişti. Kocası öldürülünce birçok kişi onun da bu işte parmağı olduğunu düşündü. İngiltere'ye kaçtı ve İskoç tacını Protestan oğlu James VI'ya bıraktı.

Mary ve Elizabeth I kuzendi ve Mary ondan yardım bekliyordu. Oysa Elizabeth, Mary'nin gözünün İngiliz tacında olmasından korktu. Mary'yi 20 yıl esir tuttu ve sonunda Mary, ona karşı komplo kurduğu için idam edildi.

Elizabeth çağı: Shakespeare ve Yeni Dünya

İngiltere'ye dönersek, Elizabeth'in saltanatı bir deniz zaferinden çok daha fazlasıyla hatırlanır. Elizabethan period (Elizabeth dönemi)'nin sonraki kuşaklara en büyük armağanı şiiri ve tiyatrosuydu; özellikle de William Shakespeare'in (1564–1616) oyunları ve şiirleri.

Shakespeare Stratford-upon-Avon'da doğdu. Hem oyun yazarı hem oyuncuydu ve çok sayıda oyun ve şiir yazdı. Tarihteki önemli anları sahneye taşıdı, ama yalnızca krallar ve kraliçeler hakkında yazmadı: sıradan İngiliz erkeklerini ve kadınlarını sahnede gösteren ilk oyun yazarlarından biriydi. Pek çok kişi onu gelmiş geçmiş en büyük oyun yazarı olarak görür. İngiliz dili üzerinde de derin bir iz bıraktı ve bugün hâlâ kullandığımız pek çok sözcüğü icat etti.

En bilinen oyunları arasında Hamlet, Macbeth, Romeo and Juliet (Romeo ve Juliet) ve A Midsummer Night's Dream (Bir Yaz Gecesi Rüyası) vardır.

Shakespeare'in tiyatro topluluğu, Globe Theatre (Globe Tiyatrosu)'yu Londra'da Thames'in güney kıyısına inşa etti. 1613'te Henry VIII oyunu sırasında özel efekt olarak sahnede ateşlenen bir top, sazdan çatıyı (kurutulmuş saman ya da kamıştan yapılmış çatı) tutuşturdu ve bütün tiyatro bir saatten kısa sürede yanıp kül oldu. O dönemde yazılmış bir mektuba göre kimse ölmedi; bir adamın pantolonu alev aldı ve biri ateşi bir şişe biranın (ale) içindekiyle söndürdü. Bugünkü Shakespeare's Globe, 1997'de asıl yerin yakınında yeniden inşa edilmiş bir kopyadır ve 1666 Büyük Yangını'ndan (Great Fire) bu yana Londra'da sazdan çatıya izin verilen ilk binadır.

Eserlerinden dizeler bugün hâlâ sık sık alıntılanır. En bilinenlerinden bazıları:

Amerika'daki ilk koloniler

İngiliz yerleşimciler de yine bu dönemde Amerika'nın doğu kıyısını kolonileştirmeye başladı. Sonraki yüzyılda çok daha fazlası onları izledi ve bunların çoğu, sonraki iki kralın dinî inançlarını paylaşmayan insanlardı.

Elizabeth I hiç evlenmediği için ona “Bakire Kraliçe” (the Virgin Queen) denirdi. 1580'lerde kâşif Walter Raleigh Kuzey Amerika'nın doğu kıyısına insanlar gönderdi ve o toprağa onun onuruna Virginia adını verdi. Bir grup yerleşimci Roanoke Adası'nda bir koloni kurdu; bu koloni daha sonra iz bırakmadan ortadan kayboldu ve “Kayıp Koloni” (Lost Colony) olarak anılır oldu. İngiltere'nin Amerika'daki kalıcı ilk yerleşimi 1607'de kurulan Jamestown'dı, ama o bir sonraki bölümün konusu.

Elizabeth I, Tudorların sonuncusuydu. 1603'te ölünce taç İskoçya'daki akrabalarına geçti ve yeni bir kraliyet ailesi başa geçti: Stuartlar.

Bölüm özeti

Geri: Tarih