Podręcznik

Rozdział 5: Brytyjski rząd, prawo i twoja rola

Zakres

Prawo, policja i sądy

Czytanie

ok. 18 min

Pytania

12 pytań

Przestrzeganie prawa: od sędziów pokoju do ławy przysięgłych

W Anglii ława przysięgłych w procesie karnym liczy 12 osób, a na koniec może powiedzieć tylko „winny” (guilty) albo „niewinny” (not guilty). Wystarczy przekroczyć granicę ze Szkocją, a przysięgłych jest 15 i mają jeszcze trzecią możliwość: „not proven” (wina nieudowodniona).

Dlaczego w jednym kraju sądy wyglądają tak różnie? Ten rozdział zaczyna się od prawa, z którym możesz zetknąć się na co dzień, potem przechodzi do tego, czym zajmuje się policja i jak niezależni są sędziowie, a kończy się zestawieniem trzech systemów sądowych Zjednoczonego Królestwa obok siebie.

Punkt wyjścia jest prosty: znajomość prawa i jego przestrzeganie to jeden z najważniejszych obowiązków każdego, kto mieszka w Zjednoczonym Królestwie. Ludzie z każdego środowiska są tu mile widziani, ale niektóre rzeczy dozwolone w innych krajach w Zjednoczonym Królestwie po prostu są zakazane. Kto nie szanuje prawa, nie może liczyć na otrzymanie prawa stałego pobytu.

Równi wobec prawa: prawo karne i cywilne

Pierwsza zasada brytyjskiego prawa jest prosta: wszyscy są równi wobec prawa. Kimkolwiek jesteś i skądkolwiek pochodzisz, prawo traktuje cię według tych samych reguł co wszystkich innych.

Prawo dzieli się na dwa główne rodzaje:

• Prawo karne (criminal law) dotyczy przestępstw. Sprawy zwykle prowadzi policja, a czasem inny organ, na przykład władze lokalne (council), a o karze decydują sądy.
• Prawo cywilne (civil law) służy do rozstrzygania sporów między ludźmi albo między grupami.

To są przestępstwa w Zjednoczonym Królestwie

Oto kilka rzeczy, o których nowo przybyli mogą nie wiedzieć, że są niezgodne z prawem:

• Noszenie broni: noszenie jakiejkolwiek broni jest przestępstwem, nawet jeśli twierdzisz, że to dla samoobrony. Dotyczy to broni palnej, noży i wszystkiego, co zrobiono lub przerobiono po to, by kogoś zranić.
• Narkotyki: kupowanie i sprzedawanie narkotyków jest nielegalne, w tym heroiny, kokainy, ecstasy i marihuany (cannabis).
• Przestępstwa na tle rasowym: nękanie kogoś, zastraszanie go lub wywoływanie u niego cierpienia z powodu jego religii lub pochodzenia etnicznego jest przestępstwem.
• Sprzedaż tytoniu: nie wolno sprzedawać wyrobów tytoniowych, takich jak papierosy, cygara czy tytoń do samodzielnego skręcania, nikomu poniżej 18 lat.
• Palenie w miejscach publicznych: palenie jest zakazane niemal we wszystkich zamkniętych miejscach publicznych, a znaki pokazują, gdzie nie wolno palić.
• Kupowanie alkoholu: sprzedawanie alkoholu komuś poniżej 18 lat albo kupowanie go dla takiej osoby jest przestępstwem. Jest jeden wyjątek: osoby w wieku 16 lat lub starsze mogą pić alkohol do posiłku w restauracji lub hotelu.
• Picie w miejscach publicznych: niektóre miejsca są oznaczone jako strefa wolna od alkoholu (alcohol-free zone), gdzie nie wolno pić na ulicy. Policja może też zabrać alkohol albo kazać młodym ludziom opuścić miejsce publiczne. Jeśli złamiesz te zasady, możesz dostać grzywnę lub zostać aresztowany.

Oczywiście ta lista nie jest pełna. Zabójstwo, kradzież, napaść i inne czyny, które są przestępstwami w większości krajów, są nimi również w Zjednoczonym Królestwie.

Niektóre z tych zasad są nowsze, niż mogłoby się wydawać. Zakaz palenia w pomieszczeniach wprowadzano dopiero w latach 2006 i 2007: zaczęto w Szkocji w marcu 2006 roku, a skończono w Anglii w lipcu 2007 roku. Wcześniej zadymiony pub był jednym z najbardziej znajomych widoków w Wielkiej Brytanii.

To są spory cywilne

• Mieszkanie: spory między wynajmującymi a najemcami, na przykład o naprawy lub eksmisję (zmuszenie do wyprowadzki).
• Prawa konsumenta: na przykład kupno rzeczy, która okazuje się wadliwa, albo usługa wykonana źle.
• Zatrudnienie: spory o wynagrodzenie, niesłuszne zwolnienie lub dyskryminację w pracy.
• Długi: jeśli jesteś komuś winien pieniądze, może pozwać cię do sądu.

Policja: chroni wszystkich i sama przestrzega prawa

Zadania policji w Zjednoczonym Królestwie sprowadzają się do trzech rzeczy:

Ochrona życia i mienia

Zapobieganie zakłóceniom porządku (utrzymywanie spokoju)

Zapobieganie przestępstwom i ich wykrywanie

Policja w Zjednoczonym Królestwie działa w wielu odrębnych jednostkach (forces), a na czele każdej stoi komendant (Chief Constable). Policja jest niezależna od rządu.

W listopadzie 2012 roku mieszkańcy Anglii i Walii po raz pierwszy wybierali komisarzy ds. policji i przestępczości (Police and Crime Commissioners, PCC). Ci wybierani w wyborach bezpośrednich komisarze mają dbać o to, by lokalna policja dobrze działała i odpowiadała na potrzeby społeczności. Ustalają lokalne priorytety policji i lokalny budżet policji oraz powołują komendanta (Chief Constable).

Policja to służba publiczna dla wszystkich, bez względu na pochodzenie i miejsce zamieszkania. Policja również musi przestrzegać prawa. Nie wolno jej nadużywać uprawnień, składać fałszywych zeznań, być niegrzeczną lub obraźliwą ani dyskryminować ze względu na rasę. Policjanci, którzy są skorumpowani lub nadużywają władzy, są surowo karani.

Razem z policją pracują funkcjonariusze wsparcia społeczności lokalnej (police community support officers, PCSO). Ich rola różni się w zależności od okolicy, ale zwykle patrolują ulice, współpracują z mieszkańcami i wspierają policję na miejscach przestępstw i podczas dużych wydarzeń.

Każdy powinien też w miarę możliwości pomagać policji w zapobieganiu przestępstwom i ich wykrywaniu. Jeśli policja cię zatrzyma i zabierze na komisariat, poinformuje cię o powodzie, a ty możesz poprosić o poradę prawną.

Większość policjantów w Anglii, Walii i Szkocji nie nosi broni palnej; wyjątkiem jest Irlandia Północna. W nagłym przypadku dzwonisz pod 999 – ten numer uruchomiono w Londynie w 1937 roku jako pierwszy na świecie numer alarmowy. W sprawach, które nie są nagłe, dzwoń pod 101.

Niezadowolony z policji? Możesz złożyć skargę

Gdy policja popełni błąd, istnieje system skarg, który pozwala to wyjaśnić. Każdy może złożyć skargę, albo na komisariacie, albo wysyłając list do komendanta (Chief Constable) danej jednostki. Każda część Zjednoczonego Królestwa ma też niezależną instytucję, do której można się zwrócić:

• Anglia i Walia: niezależny organ, do którego możesz też złożyć skargę bezpośrednio. Jego strona internetowa, policeconduct.gov.uk, należy do Independent Office for Police Conduct (IOPC, Niezależne Biuro ds. Postępowania Policji).
• Szkocja: jeśli już złożyłeś skargę i nie jesteś zadowolony z tego, jak ją rozpatrzono, możesz zwrócić się do Police Investigations and Review Commissioner (PIRC, komisarz ds. dochodzeń i kontroli policji).
• Irlandia Północna: biuro Police Ombudsman (rzecznik ds. policji).

Terroryzm i ekstremizm

Zjednoczonemu Królestwu grozi kilka rodzajów terroryzmu. Najpoważniejsze zagrożenie stwarza Al-Kaida (Al Qa'ida), powiązane z nią grupy i organizacje, które podzielają jej idee. Istnieje też terroryzm związany z Irlandią Północną.

Wszystkie grupy terrorystyczne próbują radykalizować ludzi (kierować ich ku skrajnym poglądom), a potem ich werbować, choć różnią się metodami, miejscami i skalą działania. Dowody pokazują, że grupy te mają bardzo małe poparcie społeczne. Mimo to osoby, które planują osiedlić się w Zjednoczonym Królestwie, powinny wiedzieć o tym zagrożeniu.

Każdy obywatel powinien czuć się bezpiecznie, w tym bezpiecznie przed wszelkim ekstremizmem. Ekstremizm (extremism) oznacza wypowiadanie się lub działanie przeciwko podstawowym wartościom Zjednoczonego Królestwa. Obejmuje to zarówno ekstremizm religijny, jak i skrajnie prawicowy.

Jeśli uważasz, że ktoś próbuje wciągnąć cię do ekstremistycznej lub terrorystycznej grupy, powiadom lokalną policję.

Sędziowie: nawet rząd nie może się wtrącać

Sędziów razem nazywa się władzą sądowniczą (the judiciary). Ich zadaniem jest interpretowanie prawa i dbanie o to, by procesy były rzetelne, a rząd nie może ingerować w ich pracę.

Jak dużą władzę mają sędziowie?

• Jeśli ktoś twierdzi, że rząd postąpił niezgodnie z prawem, a sędziowie się z tym zgodzą, rząd musi albo zmienić swoją politykę, albo poprosić parlament o zmianę prawa.
• Jeśli sędziowie uznają, że instytucja publiczna nie uszanowała czyichś praw, mogą nakazać jej zmianę postępowania albo wypłatę odszkodowania, albo jedno i drugie.
• Sędziowie rozstrzygają też spory między ludźmi lub organizacjami, na przykład o umowy, własność, prawa pracownicze albo o to, co dzieje się po wypadku.

Jednej rzeczy brytyjscy sędziowie nigdy nie robią: nie uderzają młotkiem. Drewniany młotek to stały element amerykańskich seriali, ale sądy w Anglii i Walii w ogóle ich nie mają; organizacja charytatywna sprawdzająca fakty Full Fact napisała nawet w 2014 roku artykuł, by wyjaśnić to nieporozumienie. W brytyjskich sądach słynnym widokiem są peruki i togi.

Sądy karne: trzy systemy obok siebie

Zjednoczone Królestwo nie ma jednego systemu sądowego, lecz trzy: jeden dla Anglii i Walii, jeden dla Szkocji i jeden dla Irlandii Północnej. Działają one w dużej mierze tak samo, ale nazwy i szczegóły się różnią. Te różnice to ulubiony temat pytań w teście, więc zacznij od poniższego schematu, aby zobaczyć cały obraz.

Drobne sprawy: trafiają do magistrates

Większość drobnych spraw karnych w Anglii, Walii i Irlandii Północnej trafia do Magistrates' Court (sądu pokoju). W Szkocji drobne sprawy karne trafiają do Justice of the Peace Court.

Magistrate (sędzia pokoju), a w Szkocji Justice of the Peace (JP), to zwykły mieszkaniec okolicy. Magistrates i JP w Anglii, Walii i Szkocji zwykle nie otrzymują wynagrodzenia i nie muszą mieć wykształcenia prawniczego. Przechodzą szkolenie, a w sądzie pomaga im doradca prawny. Decydują, czy oskarżony jest winny, a jeśli tak, jaka powinna być kara.

W Irlandii Północnej jest inaczej. Tam sprawę rozpatruje District Judge (sędzia okręgowy) lub Deputy District Judge (zastępca sędziego okręgowego). Ci sędziowie otrzymują wynagrodzenie i mają kwalifikacje prawnicze.

To tutaj naprawdę rozgrywa się większość wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Według strony internetowej sądownictwa Anglii i Walii niemal każda sprawa karna zaczyna się w Magistrates' Court, a około 95% się tam kończy. Wielki proces z dwunastoma przysięgłymi, jak w telewizji, jest w rzeczywistości dość rzadki.

Poważne sprawy: wkracza ława przysięgłych

W Anglii, Walii i Irlandii Północnej poważne sprawy karne rozpatruje Crown Court, w składzie sędzia i ława przysięgłych.

Poważne sprawy w Szkocji trafiają do Sheriff Court, gdzie orzeka sam sheriff (sędzia) albo sheriff z ławą przysięgłych. Najpoważniejsze sprawy, takie jak zabójstwo, trafiają do High Court of Justiciary (często nazywanego po prostu High Court), gdzie rozpatrują je sędzia i ława przysięgłych.

Ława przysięgłych (jury) to grupa zwykłych ludzi, wybranych losowo z lokalnego rejestru wyborców (electoral register):

• Anglia, Walia i Irlandia Północna: 12 osób
• Szkocja: 15 osób

Jeśli otrzymasz wezwanie (oficjalny list, który cię powołuje), musisz zasiąść w ławie przysięgłych, chyba że nie możesz pełnić tej funkcji (na przykład dlatego, że jesteś karany) albo masz dobry powód, by zostać zwolnionym (na przykład chorobę). Przysięgli wysłuchują dowodów w sądzie, a potem wydają werdykt: „guilty” (winny) albo „not guilty” (niewinny). W Szkocji jest trzeci możliwy werdykt: „not proven” (wina nieudowodniona). Jeśli ława przysięgłych uzna kogoś za winnego, o karze decyduje sędzia, a nie przysięgli.

Kto może zostać wybrany i od jakiego wieku można być przysięgłym, omawia następny rozdział, Twoja rola w społeczności.

Sądy dla nieletnich (Youth Courts)

W Anglii, Walii i Irlandii Północnej sprawy oskarżonych w wieku od 10 do 17 lat rozpatruje zwykle Youth Court (sąd dla nieletnich). Orzeka w nim do trzech specjalnie przeszkolonych magistrates albo District Judge. Najpoważniejsze sprawy nadal trafiają do Crown Court.

W Youth Courts obowiązują szczególne zasady:

• Oczekuje się, że obecni będą rodzice lub opiekunowie młodej osoby.
• Publiczność nie ma wstępu.
• Gazety i inne media nie mogą publikować nazwiska ani zdjęcia młodej osoby.

W Szkocji wobec dzieci i młodzieży, które złamały prawo, stosuje się Children's Hearings System (system przesłuchań dla dzieci). W Irlandii Północnej działa system youth conferencing (konferencje dla młodzieży), w ramach którego decyduje się, jak postąpić z młodymi sprawcami.

Youth Courts zaczynają się od 10 lat, ponieważ w Anglii, Walii i Irlandii Północnej od tego wieku ponosi się odpowiedzialność karną.

Sądy cywilne i drobne roszczenia

Sprawy cywilne mają własne sądy:

• County Court (sąd hrabstwa) zajmuje się wieloma rodzajami sporów cywilnych, takimi jak odzyskiwanie należnych pieniędzy, szkody na osobie, sprawy rodzinne, niedotrzymane umowy i rozwody. W Szkocji większość tych spraw rozpatruje Sheriff Court.
• W Anglii, Walii i Irlandii Północnej większe sprawy cywilne, na przykład gdy ktoś żąda dużego odszkodowania, trafiają do High Court (Wysoki Sąd). Jego szkockim odpowiednikiem jest Court of Session w Edynburgu.

Drobne roszczenia: załatwione przy stole

Postępowanie w sprawie drobnych roszczeń (small claims procedure) to nieformalny sposób rozstrzygania mniejszych sporów bez wydawania dużych pieniędzy i czasu na prawnika.

• Limity: w Anglii i Walii roszczenia poniżej 10 000 funtów; w Szkocji i Irlandii Północnej roszczenia poniżej 3000 funtów.
• Sędzia rozpatruje sprawę w zwykłym pokoju, a wszyscy siedzą przy stole.
• Roszczenie można też złożyć przez internet w serwisie Money Claims Online.
• Więcej szczegółów udzieli lokalny County Court lub Sheriff Court. Informacje dla Anglii i Walii są na stronie rządu brytyjskiego (GOV.UK); Szkocja i Irlandia Północna mają własne strony internetowe sądów.

Jak znaleźć prawnika: solicitors

Solicitor to wykształcony prawnik, który udziela porad prawnych, podejmuje kroki prawne w imieniu klientów i może ich reprezentować w sądzie. Kancelarie solicitorów są w całym Zjednoczonym Królestwie.

Gdy szukasz solicitora:

• Najpierw sprawdź, w jakich dziedzinach prawa się specjalizuje i czy prowadził sprawy podobne do twojej.
• Wielu solicitorów ogłasza się w lokalnych gazetach.
• Organizacja charytatywna Citizens Advice (bezpłatne biura porad dla obywateli) może podać nazwiska miejscowych solicitorów i dziedziny, którymi się zajmują. Możesz też zapytać w samorządach zawodowych solicitorów: Law Society dla Anglii i Walii, Law Society of Scotland i Law Society of Northern Ireland.
• Opłaty zwykle zależą od czasu poświęconego twojej sprawie, więc zapytaj na samym początku, ile mniej więcej może to kosztować.

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Brytyjski rząd, prawo i twoja rola