Podręcznik

Rozdział 5: Brytyjski rząd, prawo i twoja rola

Zakres

Parlament, wybory i organizacje międzynarodowe

Czytanie

ok. 20 min

Pytania

16 pytań

Parlament i wybory: jak się głosuje

W dniu wyborów w grudniu 2019 roku pewien wyborca w Oksfordzie poszedł głosować do pralni samoobsługowej. W Hampshire ludzie głosowali w pubie bez szyldu. W Suffolk lokal wyborczy stał obok mniej więcej dwustuletniego wiatraka. A mnóstwo osób zabrało ze sobą psy i wrzuciło ich zdjęcia do internetu, co stało się już tradycją przy każdych wyborach.

W Zjednoczonym Królestwie często głosuje się w zupełnie zwyczajnym miejscu: w sali parafialnej, szkole czy domu kultury. Dzień wyborów to prawie zawsze czwartek. Ale kogo właściwie wybierasz swoim głosem? Czym ci ludzie zajmują się w parlamencie? Kto może głosować i jak to zrobić? Ten rozdział odpowiada na wszystkie te pytania, a potem przygląda się organizacjom międzynarodowym, do których należy Zjednoczone Królestwo.

Żadna ustawa nie nakazuje, by wybory odbywały się w czwartek, ale wszystkie wybory powszechne od 1935 roku odbyły się właśnie w ten dzień. Popularne wyjaśnienie mówi, że czwartek omija weekendowe nabożeństwa i wypada przed piątkiem, dawnym dniem wypłaty, więc wyborcy nie zdążyliby wcześniej przepić pensji w pubie. Nikt tak naprawdę nie zna prawdziwego powodu, więc traktuj to jako zgrabną anegdotę, a nie fakt.

Izba Gmin: posłowie, których wybierasz

Jak wyjaśnił poprzedni rozdział, Zjednoczone Królestwo jest podzielone na wiele parlamentarnych obszarów zwanych okręgami wyborczymi (constituencies). Każdy z nich wybiera posła do parlamentu (MP, Member of Parliament), a wszyscy posłowie razem tworzą Izbę Gmin (House of Commons).

Parlament ma dwie izby. Izba Gmin jest uważana za ważniejszą, ponieważ jej członkowie są wybierani przez obywateli w demokratycznych wyborach. W Izbie Gmin zasiadają premier i prawie wszyscy członkowie gabinetu. Każdy poseł opiekuje się jednym okręgiem wyborczym, czyli niewielkim obszarem kraju.

Praca posła składa się z czterech części:

Reprezentowanie wszystkich mieszkańców okręgu

Pomoc w tworzeniu nowych ustaw

Kontrolowanie i komentowanie działań rządu

Debatowanie nad ważnymi sprawami kraju

Izba Lordów: izba bez wyborów

Druga izba parlamentu to Izba Lordów (House of Lords). Jej członkowie nazywają się parami (peers). Wyborcy ich nie wybierają i nie reprezentują oni okręgów wyborczych. W ciągu mniej więcej ostatnich 50 lat zadania Izby Lordów i jej skład bardzo się zmieniły:

1. Przed 1958Każdy par był parem dziedzicznym (osobą, która odziedziczyła tytuł po rodzinie), wysokim sędzią albo biskupem Kościoła Anglii
2. 1958Premier może odtąd zgłaszać parów dożywotnich (life peers): ich tytuł obowiązuje do końca życia i nie przechodzi na dzieci
3. 1999Parowie dziedziczni tracą automatyczne prawo do miejsca; zamiast tego wybierają spośród siebie niewielką grupę, która zasiada w izbie

Parowie dożywotni to zwykle osoby, które wykonały ważną pracę w polityce, biznesie, prawie lub innym zawodzie. Powołuje ich monarcha na wniosek premiera. Kandydatów mogą zgłaszać także liderzy innych głównych partii, a osoby bezpartyjne nominuje niezależna komisja nominacyjna (Appointments Commission).

Czym więc zajmuje się Izba Lordów?

• Jest zwykle bardziej niezależna od rządu niż Izba Gmin.
• Może proponować zmiany w ustawach lub nowe ustawy, które następnie omawiają posłowie.
• Dokładnie analizuje ustawy uchwalone przez Izbę Gmin, by upewnić się, że naprawdę będą działać.
• Pilnuje, by rząd działał w najlepszym interesie obywateli.
• Niektórzy parowie są ekspertami w określonej dziedzinie, a ich wiedza pomaga przy tworzeniu i sprawdzaniu ustaw.

Jeśli obie izby się nie zgadzają, Izba Gmin ma prawo przegłosować Izbę Lordów, choć zdarza się to rzadko.

Spiker: sędzia Izby Gmin

Gdy Izba Gmin prowadzi debatę, osoba siedząca pośrodku i kierująca obradami to spiker (Speaker). Spiker jest najwyższym urzędnikiem Izby Gmin, a jego rola jest nietypowa:

• Spiker też jest posłem, nadal reprezentuje okręg wyborczy i zajmuje się sprawami jego mieszkańców. Ale pełniąc tę funkcję, pozostaje neutralny i nie reprezentuje żadnej partii.
• Pozostali posłowie wybierają spikera w tajnym głosowaniu (w którym nikt nie widzi, jak głosujesz).
• Spiker pilnuje porządku podczas debat i dba o przestrzeganie zasad. Obejmuje to zapewnienie, by opozycja miała odpowiednio dużo czasu na debaty o wybranych przez siebie tematach.
• Podczas uroczystości spiker reprezentuje parlament.

Wybory powszechne, wybory uzupełniające i „first past the post”

Posłów wybiera się w wyborach powszechnych (General Election), które odbywają się co najmniej raz na pięć lat. Gdy poseł umrze lub zrezygnuje, w jego okręgu przeprowadza się osobne wybory, by wybrać następcę. Nazywa się je wyborami uzupełniającymi (by-election).

Posłów wybiera się w systemie zwanym first past the post („pierwszy na mecie”), czyli w systemie większościowym. W każdym okręgu wygrywa kandydat z największą liczbą głosów, nawet jeśli nie zdobył ponad połowy wszystkich głosów. Partia, która wygra w większości okręgów i ma większość mandatów, zwykle tworzy rząd. Jeśli żadna partia nie ma większości, dwie partie mogą współpracować i utworzyć koalicję (coalition).

Nazwa pochodzi z wyścigów konnych: wygrywa koń, który pierwszy minie słupek mety, bez względu na to, jak małą ma przewagę. Tak samo jeden głos więcej niż ktokolwiek inny wystarcza do zdobycia mandatu.

Nie wszystkie wybory w Zjednoczonym Królestwie tak wyglądają. Parlamenty i zgromadzenia autonomiczne, o których przeczytasz dalej w tym rozdziale, wybiera się według różnych odmian ordynacji proporcjonalnej (proportional representation), w której udział partii w mandatach mniej więcej odpowiada jej udziałowi we wszystkich głosach.

Potrzebujesz swojego posła? Napisz, zadzwoń albo przyjdź na „dyżur”

Każdy wybrany przedstawiciel ma obowiązek służyć ludziom, którzy go wybrali, i ich reprezentować. Oto jak skontaktować się ze swoim:

• Dane kontaktowe swoich przedstawicieli i ich partii znajdziesz w bibliotece lokalnej lub na stronie internetowej parlamentu (parliament.uk). Posłowie, członkowie zgromadzeń i członkowie Parlamentu Szkockiego (MSP) są też wymienieni w książce telefonicznej BT, The Phone Book.
• Skontaktuj się z nimi listownie lub telefonicznie, w ich lokalnym biurze okręgowym albo w biurze w Izbie Gmin.
• Wielu posłów regularnie prowadzi w swoim okręgu dyżury (surgeries), na które można przyjść i porozmawiać osobiście o wszystkim, co cię niepokoi. Terminy dyżurów są zwykle ogłaszane w lokalnej gazecie.

Decentralizacja: Edynburg, Cardiff i Belfast

Od 1997 roku rząd centralny przekazał część swoich uprawnień Walii, Szkocji i Irlandii Północnej. Nazywa się to decentralizacją (devolution), a uprawnienia są przekazane (devolved): mieszkańcy tych krajów mają większy wpływ na sprawy, które bezpośrednio ich dotyczą. Zgromadzenie Walijskie (Welsh Assembly) i Parlament Szkocki (Scottish Parliament) istnieją od 1999 roku. Irlandia Północna ma Zgromadzenie Irlandii Północnej (Northern Ireland Assembly), choć jego działalność kilka razy zawieszano.

Które decyzje zapadają więc w Londynie, a które na miejscu?

Każda z trzech administracji autonomicznych ma też własną służbę cywilną.

Walia: Zgromadzenie Narodowe w Cardiff

Rząd Walii (Welsh government) i Zgromadzenie Narodowe Walii (National Assembly for Wales) mają siedzibę w Cardiff, stolicy Walii. Zgromadzenie liczy 60 członków, nazywanych członkami Zgromadzenia (Assembly Members, AM). Wybory odbywają się co cztery lata według jednej z odmian ordynacji proporcjonalnej. Członkowie mogą przemawiać po walijsku lub po angielsku, a wszystko, co Zgromadzenie publikuje, ukazuje się w obu językach.

Zgromadzenie może stanowić prawo dla Walii w 21 dziedzinach, m.in. edukacji i szkoleń, zdrowia i opieki społecznej, rozwoju gospodarczego oraz mieszkalnictwa. Od 2011 roku może tworzyć prawo w tych dziedzinach bez zgody parlamentu Zjednoczonego Królestwa.

Szkocja: Parlament Szkocki w Edynburgu

Parlament Szkocki (Scottish Parliament) powstał w 1999 roku i obraduje w Edynburgu, stolicy Szkocji. Liczy 129 członków, nazywanych MSPs (Members of the Scottish Parliament, członkowie Parlamentu Szkockiego), wybieranych według jednej z odmian ordynacji proporcjonalnej.

Parlament Szkocki ma większe uprawnienia niż Zgromadzenie Walijskie. Może stanowić prawo dla Szkocji we wszystkich sprawach, które nie są wyraźnie zastrzeżone dla parlamentu Zjednoczonego Królestwa, takich jak prawo cywilne i karne, zdrowie, edukacja i planowanie przestrzenne, a do tego ma pewne dodatkowe uprawnienia do nakładania podatków.

Własny budynek parlamentu w Holyrood ukończono dopiero w 2004 roku, więc przez pierwsze pięć lat MSP obradowali w sali Zgromadzenia Ogólnego Kościoła Szkocji (General Assembly Hall) w Edynburgu. Nowy budynek kosztował w końcu znacznie więcej, niż planowano, co wywołało wówczas spore oburzenie.

Irlandia Północna: Zgromadzenie w Stormont

Gdy w 1922 roku podzielono Irlandię, Irlandia Północna otrzymała własny Parlament Irlandii Północnej (Northern Ireland Parliament). Po wybuchu konfliktu zwanego the Troubles („Kłopoty”) w 1969 roku ten parlament został zlikwidowany w 1972 roku.

W 1998 roku podpisano porozumienie belfastskie (Belfast Agreement), zwane też porozumieniem wielkopiątkowym (Good Friday Agreement). Wkrótce potem powstało obecne Zgromadzenie Irlandii Północnej (Northern Ireland Assembly). W ramach systemu podziału władzy (power-sharing) stanowiska ministrów kierujących resortami są rozdzielane między główne partie. Zgromadzenie liczy 108 członków, nazywanych MLAs (Members of the Legislative Assembly, członkowie Zgromadzenia Ustawodawczego), wybieranych według ordynacji proporcjonalnej.

Zgromadzenie Irlandii Północnej decyduje w takich sprawach jak edukacja, rolnictwo, środowisko, zdrowie i opieka społeczna.

Rząd Zjednoczonego Królestwa ma prawo zawiesić każde ze zgromadzeń autonomicznych. Zrobił to wobec Zgromadzenia Irlandii Północnej kilka razy, gdy liderzy tamtejszych partii politycznych nie potrafili ze sobą współpracować.

Media i rząd: parlament na widoku

Obrady parlamentu są transmitowane w telewizji i publikowane w oficjalnym sprawozdaniu zwanym Hansard. Spisane sprawozdania można czytać w dużych bibliotekach i na stronie internetowej parlamentu.

Hansard był prawdziwą osobą. Na początku XIX wieku sprawozdania z debat drukował drukarz Thomas Curson Hansard. Później parlament sam przejął to zadanie, ale nazwisko drukarza przylgnęło do sprawozdań do dziś.

Większość ludzi dowiaduje się o polityce z gazet (często nazywanych „prasą”), telewizji, radia i internetu.

• Zjednoczone Królestwo ma wolną prasę: rząd nie kontroluje tego, co piszą gazety. Niektórzy właściciele i redaktorzy gazet mają wyraziste poglądy polityczne i prowadzą kampanie, by wpływać na politykę rządu i opinię publiczną.
• Z telewizją i radiem jest inaczej: zgodnie z prawem muszą one relacjonować działania partii politycznych w sposób wyważony i dawać tyle samo czasu przeciwnym poglądom.

Kto może głosować? Najpierw wpisz się do rejestru wyborców

Poprzedni rozdział opowiadał, jak krok po kroku zdobywano prawo głosu. Pełna demokracja przy urnie nastała w 1928 roku, a w 1969 roku wiek uprawniający do głosowania obniżono do 18 lat. Z nielicznymi wyjątkami głosować mogą wszyscy dorośli obywatele, zarówno urodzeni w Zjednoczonym Królestwie, jak i naturalizowani (osoby, które uzyskały obywatelstwo później).

Kto może głosować we wszystkich rodzajach wyborów publicznych? Są trzy grupy:

Rejestr wyborców

Aby głosować w wyborach parlamentarnych lub lokalnych, musisz być wpisany do rejestru wyborców (electoral register), czyli oficjalnej listy osób uprawnionych do głosowania.

• Jeśli masz prawo głosu, zgłoś się do biura rejestracji wyborców (electoral registration office) w swojej radzie lokalnej, by się zarejestrować. Zwykle mieści się ono w siedzibie rady, choć w Szkocji może być gdzie indziej.
• Jeśli nie wiesz, do której rady należysz, strona aboutmyvote znajdzie ją na podstawie kodu pocztowego. Można tam też pobrać formularze rejestracyjne po angielsku, po walijsku i w kilku innych językach.
• Rejestr jest aktualizowany co roku we wrześniu lub październiku. Do każdego gospodarstwa domowego wysyła się formularz, w którym ktoś wpisuje wszystkie mieszkające tam osoby uprawnione do głosowania, a potem go odsyła.
• W Irlandii Północnej wygląda to inaczej: obowiązuje rejestracja indywidualna (individual registration), czyli każda uprawniona osoba wypełnia własny formularz. Po rejestracji pozostajesz w rejestrze, dopóki twoje dane się nie zmienią.
• Zgodnie z prawem rada lokalna musi umożliwić każdemu wgląd do rejestru, ale tylko pod nadzorem. Rejestr przechowuje lokalne biuro rejestracji wyborców (w Anglii i Walii siedziba rady), a można go też obejrzeć w niektórych bibliotekach i innych budynkach publicznych.

Dzień wyborów: od karty informacyjnej do urny

Głosuje się w lokalu wyborczym (polling station), który w Szkocji nazywa się polling place. Przed wyborami otrzymasz pocztą kartę informacyjną (poll card). Podaje ona, gdzie jest twój lokal wyborczy i kiedy odbywają się wybory. W dniu wyborów lokale są otwarte od 7:00 do 22:00.

• Po przyjściu członkowie komisji w lokalu sprawdzają twoje imię i nazwisko oraz adres. Wyborcy w Irlandii Północnej muszą też okazać dokument tożsamości ze zdjęciem.
• Otrzymujesz kartę do głosowania (ballot paper), którą wypełniasz w odosobnieniu w kabinie do głosowania (polling booth). To, na kogo głosujesz, jest wyłącznie twoją decyzją: nikt nie może wywierać na ciebie presji, byś wybrał określonego kandydata.
• Wypełnij kartę zgodnie z instrukcją na niej, a następnie wrzuć ją do urny (ballot box).
• Jeśli dotarcie do lokalu wyborczego byłoby dla ciebie trudne, możesz wystąpić o głosowanie pocztą, czyli głosowanie korespondencyjne (postal ballot). Karta do głosowania przychodzi do domu przed dniem wyborów; wypełniasz ją i odsyłasz. Możesz o to poprosić przy rejestracji jako wyborca.

Sam kandyduj w wyborach

Nie musisz tylko głosować: możesz też kandydować. Jeśli masz co najmniej 18 lat i jesteś obywatelem Zjednoczonego Królestwa, Republiki Irlandii lub państwa Wspólnoty Narodów, zwykle możesz kandydować na urząd publiczny. Kilka grup jest wyłączonych:

• członkowie sił zbrojnych
• urzędnicy służby cywilnej (civil servants)
• osoby skazane za niektóre przestępstwa

Ponadto członkowie Izby Lordów nie mogą kandydować w wyborach do Izby Gmin, choć mogą kandydować na każdy inny urząd publiczny.

Parlament przy pracy na własne oczy

Debaty w parlamencie są jawne i każdy może przyjść ich posłuchać.

Londyn: parlament Zjednoczonego Królestwa

Zwykli ludzie mogą oglądać debaty w Pałacu Westminsterskim (Palace of Westminster) z galerii publicznych Izby Gmin i Izby Lordów. Wstęp jest bezpłatny. Możesz poprosić swojego posła o bilety z wyprzedzeniem, pisząc do niego, albo po prostu stanąć w kolejce przy wejściu dla publiczności w danym dniu. Do Izby Gmin czeka się czasem godzinę lub dwie, a nawet dłużej; do Izby Lordów zwykle łatwiej się dostać.

Trzy organy autonomiczne

• Irlandia Północna: członkowie Zgromadzenia (MLA) obradują w Stormont w Belfaście. Aby umówić wizytę, skontaktuj się z działem edukacji Zgromadzenia (Education Service), skorzystaj ze strony internetowej Zgromadzenia albo poproś któregoś z MLA.
• Szkocja: MSP obradują w budynku parlamentu w Holyrood w Edynburgu. Zespół obsługi zwiedzających (visitor services) udzieli informacji, zarezerwuje bilety i zorganizuje zwiedzanie.
• Walia: członkowie Zgromadzenia (AM) obradują w budynku Senedd w Cardiff Bay. Można zarezerwować zwiedzanie z przewodnikiem lub miejsce na galerii publicznej.

Zjednoczone Królestwo i organizacje międzynarodowe

Zjednoczone Królestwo nie tylko wybiera przedstawicieli u siebie: jest też członkiem wielu organizacji międzynarodowych. Test często pyta, czym zajmuje się każda z nich i czym różnią się od siebie.

Wspólnota Narodów

Wspólnota Narodów (The Commonwealth) to grupa państw, które wspierają się nawzajem i dzielą cele: demokrację i rozwój. Większość jej członków była kiedyś częścią Imperium Brytyjskiego (British Empire), ale przystąpiło do niej też kilka krajów, które nigdy do niego nie należały.

• Brytyjski monarcha jest ceremonialnym zwierzchnikiem Wspólnoty Narodów.
• Wspólnota liczy 54 państwa członkowskie.
• Żaden kraj nie musi do niej przystępować: członkostwo jest dobrowolne. Wspólnota nie może zmusić swoich członków do niczego, ale może zawiesić członka.
• Jej podstawowe wartości to demokracja, dobre rządy i praworządność.

Aby przystąpić, nie trzeba mieć brytyjskiej przeszłości. Mozambik, dawna kolonia portugalska, był pierwszym członkiem, który nigdy nie należał do Imperium Brytyjskiego; przystąpił w 1995 roku. W 2009 roku dołączyła Rwanda.

Rada Europy

Rada Europy (Council of Europe) jest często mylona z UE, ale to odrębna organizacja. Liczy 47 państw członkowskich, w tym Zjednoczone Królestwo. Jej zadaniem jest ochrona i promowanie praw człowieka w państwach członkowskich. Nie ma uprawnień do stanowienia prawa; zamiast tego opracowuje konwencje i karty. Najbardziej znana jest Europejska Konwencja Praw Człowieka (European Convention on Human Rights), którą szczegółowo omawia następny rozdział.

Organizacja Narodów Zjednoczonych

Zjednoczone Królestwo jest członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych (United Nations, UN; po polsku ONZ), która liczy ponad 190 państw członkowskich. Powstała po drugiej wojnie światowej, by zapobiegać wojnom oraz wspierać międzynarodowy pokój i bezpieczeństwo. Rada Bezpieczeństwa ONZ (Security Council) liczy 15 członków i zaleca, co należy zrobić w razie międzynarodowego kryzysu lub zagrożenia pokoju. Zjednoczone Królestwo jest jednym z jej pięciu stałych członków.

Zgromadzenie Ogólne ONZ zebrało się po raz pierwszy właśnie w Londynie, 10 stycznia 1946 roku, w Methodist Central Hall w Westminsterze. Budynek stoi naprzeciwko Opactwa Westminsterskiego, kilka minut pieszo od parlamentu.

NATO

Zjednoczone Królestwo jest też członkiem NATO (North Atlantic Treaty Organization, Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego). NATO tworzą państwa Europy i Ameryki Północnej, które zobowiązały się pomagać sobie nawzajem, jeśli którekolwiek z nich zostanie zaatakowane. NATO dba też o utrzymanie pokoju między swoimi członkami.

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Brytyjski rząd, prawo i twoja rola