El kitabı

5. bölüm: Birleşik Krallık hükümeti, hukuk ve sizin rolünüz

Kapsam

Temel haklar ve eşitlik

Okuma

yaklaşık 12 dk

Sorular

9 soru

Temel Haklar: Birleşik Krallık Neyi Korur

1946'da Almanya'nın Nürnberg kentindeki bir mahkeme salonunda bir İngiliz savcı ayağa kalktı ve yargılanan Nazi liderlerinin suçlarını tek tek saydı. Dört yıl sonra, hazırlanmasına yardım ettiği uluslararası bir anlaşma Roma'da imzalandı. Amacı, bu tür dehşetlerin bir daha asla yaşanmamasını sağlamaktı.

Bu savcının adı David Maxwell Fyfe'dı. Edinburgh'da doğan Maxwell Fyfe, Nürnberg Davaları'nda Birleşik Krallık'ın savcı yardımcısıydı; daha sonra bu anlaşmayı hazırlayan Avrupa Konseyi hukuk komitesine başkanlık etti. O anlaşma, bugün Birleşik Krallık'taki herkesin temel haklarını koruyan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'dir. Bu bölüm önce Sözleşme'yi anlatıyor, ardından Birleşik Krallık yasalarının eşitliği nasıl koruduğuna bakıyor. Son olarak da başka yerlerde "ailenin kendi meselesi" sayılabilecek, ama Birleşik Krallık'ta suç olan bazı davranışları ele alıyor.

Eski kökler: Magna Carta'dan Bill of Rights'a

Bireysel haklara ve temel özgürlüklere saygının Britanya'da yüzyıllar öncesine uzanan uzun bir geçmişi vardır. Üç eski belge öne çıkar; üçünü de tarih bölümlerinde görmüştünüz:

1. 1215Magna Carta (Büyük Ferman): kral bile yasaya uymak zorundadır
2. 1679Habeas Corpus Act (Habeas Corpus Yasası): kimse hukuka aykırı biçimde tutuklu tutulamaz
3. 1689Bill of Rights (Haklar Bildirgesi): Parlamento'nun haklarının nerede bittiğini, hükümdarın yetkisinin nerede başladığını belirler
4. 1950Birleşik Krallık, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni imzalar
5. 1998İnsan Hakları Yasası, Sözleşme'yi Birleşik Krallık hukukuna dahil eder (2000'den itibaren yürürlükte)

Bu haklar bir gecede ortaya çıkmadı. Birkaç yüzyıl boyunca adım adım gelişti.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi: İngilizlerin katkısıyla yazıldı

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa ülkeleri böyle bir zulmün bir daha asla yaşanmamasını istiyordu. 1949'da on Batı Avrupa ülkesi Londra'da bir antlaşma imzalayarak Council of Europe'u (Avrupa Konseyi) kurdu. Konsey'in ilk büyük görevlerinden biri, insan haklarını koruyacak bir sözleşme yazmaktı.

Tam adı İnsan Haklarının ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına İlişkin Sözleşme'dir, ama genellikle European Convention on Human Rights (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi) diye anılır. Sözleşme'nin hazırlanmasında İngiliz diplomatlar ve hukukçular önemli bir rol oynadı; Maxwell Fyfe de bunlardan biriydi. 1950'de Birleşik Krallık, Sözleşme'yi ilk imzalayan ülkeler arasında yer aldı.

İmza töreni 4 Kasım 1950'de Roma'da yapıldı, ama imza yalnızca ilk adımdır: her ülkenin ardından antlaşmayı kendi usullerine göre resmen onaylaması gerekir. Birleşik Krallık bunu hızla, 8 Mart 1951'de, Clement Attlee'nin İşçi Partisi (Labour) hükümeti döneminde yaptı. Yeterli sayıda ülke onayladıktan sonra Sözleşme Eylül 1953'te yürürlüğe girdi.

Sözleşme birçok hakkı korur. İşte bunlardan yedisi:

Yaşam hakkı

İşkence yasağı

Kölelik ve zorla çalıştırma yasağı

Özgürlük ve güvenlik

Adil yargılanma

Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü

İfade (söz) özgürlüğü

1998 İnsan Hakları Yasası: Sözleşme eve geliyor

Birleşik Krallık Sözleşme'yi erkenden imzalamış olsa da Sözleşme uzun süre Birleşik Krallık'ın kendi hukukunun parçası değildi. Haklarının çiğnendiğini düşünen kişiler çoğu zaman davalarını Fransa'nın Strazburg kentindeki European Court of Human Rights'a (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi) kadar götürmek zorunda kalıyordu. Bu hem çok pahalıydı hem de uzun sürüyordu.

Human Rights Act 1998 (1998 İnsan Hakları Yasası), Sözleşme'yi Birleşik Krallık hukukunun bir parçası yaparak bunu değiştirdi. O tarihten beri hükümet, kamu kurumları ve mahkemeler Sözleşme'nin ilkelerine uymak zorundadır ve insanlar bu haklara doğrudan Birleşik Krallık mahkemelerinde dayanabilir.

Hükümet bu yasayı 1997'de önerdiğinde, onu açıklayan belgenin adı Rights Brought Home ("Eve Getirilen Haklar") idi: artık kimsenin Strazburg'a kadar gitmesi gerekmeyecekti. Yasa 1998'de kabul edildi, ama ancak Ekim 2000'de yürürlüğe girdi; aradaki süre hâkimleri ve kamu görevlilerini eğitmek için kullanıldı.

Sık yapılan bir karışıklık, Brexit'ten sonra Sözleşme'nin artık geçerli olmadığını sanmaktır. Öyle değildir. Sözleşme, European Union'dan (Avrupa Birliği) ayrı bir kuruluş olan Council of Europe'a (Avrupa Konseyi) aittir. Birleşik Krallık 2020'de AB'den ayrıldı ama Avrupa Konseyi'nin üyesi olmaya devam ediyor; bu yüzden Sözleşme de İnsan Hakları Yasası da hâlâ geçerlidir. Önceki bölüm, uluslararası kuruluşlarla ilgili kısmında bu iki kuruluşu karşılaştırıyor.

Fırsat eşitliği: kim olduğunuz yüzünden haksız muameleye uğrayamazsınız

Bir iş görüşmesinde bir kadına "Ne zaman çocuk yapmayı düşünüyorsunuz?" diye soruluyor. Bir ev sahibi telefonda birinin aksanını duyunca odanın çoktan kiralandığını söylüyor. Birleşik Krallık'ta bu iki durum da hukuka aykırı ayrımcılık sayılabilir.

Birleşik Krallık yasaları, hayatın ve iş yaşamının her alanında kimsenin şu nedenlerden herhangi biri yüzünden haksız muameleye uğramamasını sağlar:

Ayrımcılığa uğrarsanız Citizens Advice'tan (ücretsiz danışmanlık veren bir kuruluş) ya da şu kuruluşlardan tavsiye alabilirsiniz:

Aile içi şiddet: kapalı kapılar ardında bile suçtur

Birleşik Krallık'ta evdeki şiddet "ailenin kendi meselesi" değildir. Ev içinde şiddet ciddi bir suçtur.

• Partnerine şiddet uygulayan herkes yargılanabilir; şiddet uygulayanın erkek ya da kadın olması, çiftin evli olması ya da birlikte yaşaması fark etmez.
• Bir kadını cinsel ilişkiye zorlayan erkek tecavüzle (rape) suçlanabilir; buna kadının kocası da dahildir.

Aile içi şiddete maruz kalıyorsanız ne kadar erken yardım alırsanız o kadar iyidir. Bir avukat (solicitor) ya da Citizens Advice size seçeneklerinizi açıklayabilir. Bazı bölgelerde kalabileceğiniz, refuges ya da shelters denen güvenli yerler (sığınma evleri) vardır.

Ücretsiz bir telefon hattı da vardır: National Domestic Violence Freephone Helpline (Ulusal Aile İçi Şiddet Ücretsiz Yardım Hattı), 0808 2000 247. Hat gece gündüz açıktır; bağlanamazsanız sesli mesaj (voicemail) bırakabilirsiniz. Yardım hattının bir web sitesi de vardır. Bakabileceğiniz bir başka yer de Women's Aid adlı yardım kuruluşunun web sitesidir. Acil bir durumda hemen polisi arayın. Polis kalacak güvenli bir yer bulmanıza da yardım edebilir.

Kadın sünneti (FGM): Birleşik Krallık'ta suçtur

Female genital mutilation (FGM; kadın genital sakatlaması) "kesme" ya da "kadın sünneti" olarak da bilinir. Dünyanın bazı yerlerinde köklü bir gelenektir, ama kız çocuklarına ve kadınlara bedensel ve ruhsal açıdan ömür boyu sürebilecek ağır zararlar verir.

FGM Birleşik Krallık'ta yasa dışıdır. FGM uygulamak suçtur; bir kız çocuğunu ya da kadını FGM için yurt dışına götürmek de suçtur.

Zorla evlendirme: iki taraf da istemeli

Birleşik Krallık'ta evliliğin temel kuralı basittir: iki kişinin de evliliğe tam ve özgür iradeyle rıza göstermesi gerekir.

• Görücü usulü evlilikte (arranged marriage) eşleşmeyi aileler önerir ve ayarlar, ama iki kişi de evlenmeyi kabul eder. Bu, Birleşik Krallık'ta kabul edilebilir bir durumdur.
• Zorla evlendirmede (forced marriage) taraflardan biri ya da ikisi rıza göstermemiştir ya da rıza gösterebilecek durumda değildir. Birini evlenmeye zorlamak suçtur.

Mahkemeler, zorla evlendirilme tehlikesi altındaki ya da zaten zorla evlendirilmiş kişileri korumak için Forced Marriage Protection Orders (Zorla Evlendirmeye Karşı Koruma Kararları) verebilir. Başvuruyu kişinin kendisi ya da onun adına hareket eden biri yapabilir.

Bölüm özeti

Geri: Birleşik Krallık Hükümeti, Hukuk ve Sizin Rolünüz