Podręcznik

Rozdział 5: Brytyjski rząd, prawo i twoja rola

Zakres

Prawa podstawowe i równość

Czytanie

ok. 12 min

Pytania

9 pytań

Prawa podstawowe: co chroni Zjednoczone Królestwo

W 1946 roku na sali sądowej w Norymberdze, w Niemczech, wstał brytyjski oskarżyciel i wyliczył, jedną po drugiej, zbrodnie sądzonych tam przywódców nazistowskich. Cztery lata później w Rzymie podpisano międzynarodowe porozumienie, które pomagał przygotować. Miało ono sprawić, by takie okropności nigdy się nie powtórzyły.

Nazywał się David Maxwell Fyfe. Urodzony w Edynburgu, był zastępcą głównego oskarżyciela ze strony Zjednoczonego Królestwa w procesach norymberskich, a później przewodniczył komisji prawnej Rady Europy (Council of Europe), która opracowała to porozumienie. Tym porozumieniem jest Europejska Konwencja Praw Człowieka (European Convention on Human Rights), która dziś chroni podstawowe prawa każdego, kto przebywa w Zjednoczonym Królestwie. Ten rozdział zaczyna się od Konwencji, potem pokazuje, jak brytyjskie prawo chroni równość. Na koniec omawia czyny, które gdzie indziej ktoś mógłby nazwać „prywatnymi sprawami rodzinnymi”, a które w Zjednoczonym Królestwie są przestępstwami.

Stare korzenie: od Magna Carty do Bill of Rights

Szacunek dla praw jednostki i podstawowych wolności ma w Wielkiej Brytanii długą historię, sięgającą wielu stuleci wstecz. Wyróżniają się trzy dawne dokumenty, a wszystkie poznałeś już w rozdziałach o historii:

1. 1215Magna Carta (Wielka Karta Swobód): nawet król musi przestrzegać prawa
2. 1679Habeas Corpus Act (ustawa Habeas Corpus): nikogo nie wolno bezprawnie więzić
3. 1689Bill of Rights (Karta praw): gdzie kończą się prawa parlamentu, a zaczyna władza monarchy
4. 1950Zjednoczone Królestwo podpisuje Europejską Konwencję Praw Człowieka
5. 1998Ustawa o prawach człowieka (Human Rights Act) wprowadza Konwencję do prawa brytyjskiego (obowiązuje od 2000 roku)

Te prawa nie pojawiły się z dnia na dzień. Rozwijały się krok po kroku przez kilka stuleci.

Europejska Konwencja Praw Człowieka: napisana z pomocą Brytyjczyków

Po drugiej wojnie światowej kraje Europy chciały mieć pewność, że takie okrucieństwo nigdy się nie powtórzy. W 1949 roku dziesięć państw Europy Zachodniej podpisało w Londynie traktat, który powołał Radę Europy (Council of Europe). Jednym z jej pierwszych dużych zadań było napisanie konwencji chroniącej prawa człowieka.

Jej pełna nazwa to Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, ale zwykle nazywa się ją Europejską Konwencją Praw Człowieka (European Convention on Human Rights). Brytyjscy dyplomaci i prawnicy odegrali ważną rolę w jej przygotowaniu, a Maxwell Fyfe był jednym z nich. W 1950 roku Zjednoczone Królestwo było wśród pierwszych krajów, które ją podpisały.

Podpisanie odbyło się w Rzymie 4 listopada 1950 roku, ale podpis to dopiero pierwszy krok: każdy kraj musi potem traktat „ratyfikować”, czyli formalnie zatwierdzić go we własnej procedurze. Zjednoczone Królestwo zrobiło to szybko, 8 marca 1951 roku, za rządu Partii Pracy Clementa Attleego. Konwencja weszła w życie we wrześniu 1953 roku, gdy ratyfikowała ją wystarczająca liczba państw.

Konwencja chroni wiele praw. Oto siedem z nich:

Prawo do życia

Zakaz tortur

Zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej

Wolność i bezpieczeństwo osobiste

Rzetelny proces sądowy

Wolność myśli, sumienia i wyznania

Wolność wypowiedzi (słowa)

Human Rights Act 1998: Konwencja wraca do domu

Choć Zjednoczone Królestwo podpisało Konwencję wcześnie, przez długi czas nie była ona częścią jego własnego prawa. Jeśli ktoś uważał, że naruszono jego prawa, często musiał zanieść swoją sprawę aż do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (European Court of Human Rights) w Strasburgu, we Francji. Kosztowało to dużo pieniędzy i trwało długo.

Ustawa o prawach człowieka z 1998 roku (Human Rights Act 1998) zmieniła to, czyniąc Konwencję częścią prawa brytyjskiego. Od tego czasu rząd, instytucje publiczne i sądy muszą przestrzegać zasad Konwencji, a ludzie mogą powoływać się na te prawa bezpośrednio przed sądami w Zjednoczonym Królestwie.

Gdy rząd zaproponował tę ustawę w 1997 roku, dokument, który ją wyjaśniał, nosił tytuł Rights Brought Home („Prawa sprowadzone do domu”): ludzie nie musieliby już jeździć aż do Strasburga. Ustawę uchwalono w 1998 roku, ale weszła w życie dopiero w październiku 2000 roku; czas pomiędzy wykorzystano na szkolenie sędziów i urzędników.

Częsty błąd to myślenie, że po brexicie Konwencja przestała obowiązywać. Tak nie jest. Konwencja należy do Rady Europy, która jest organizacją odrębną od Unii Europejskiej. Zjednoczone Królestwo opuściło UE w 2020 roku, ale nadal jest członkiem Rady Europy, więc Konwencja i Human Rights Act wciąż obowiązują. Poprzedni rozdział porównuje obie organizacje w części o organizacjach międzynarodowych.

Równe szanse: nie wolno cię traktować gorzej z powodu tego, kim jesteś

Na rozmowie o pracę kobieta słyszy pytanie: „Kiedy planuje pani mieć dzieci?”. Wynajmujący słyszy w telefonie czyjś akcent i mówi, że pokój jest już zajęty. W Zjednoczonym Królestwie w obu przypadkach może chodzić o bezprawną dyskryminację.

Brytyjskie prawo dba o to, by we wszystkich dziedzinach życia i pracy nikt nie był traktowany niesprawiedliwie z powodu którejkolwiek z tych cech:

Jeśli spotkasz się z dyskryminacją, możesz uzyskać poradę w Citizens Advice (bezpłatne biura porad dla obywateli) albo w tych organizacjach:

Przemoc domowa: przestępstwo, nawet za zamkniętymi drzwiami

W Zjednoczonym Królestwie przemoc w domu nie jest „prywatną sprawą rodzinną”. Przemoc w domu to poważne przestępstwo.

• Każdy, kto stosuje przemoc wobec partnera lub partnerki, może zostać oskarżony, bez względu na to, czy sprawcą jest mężczyzna, czy kobieta, i czy para jest małżeństwem, czy tylko mieszka razem.
• Mężczyzna, który zmusza kobietę do seksu, może zostać oskarżony o gwałt, i dotyczy to również jej męża.

Jeśli doświadczasz przemocy domowej, im szybciej poprosisz o pomoc, tym lepiej. Solicitor (rodzaj prawnika) albo Citizens Advice mogą wyjaśnić, jakie masz możliwości. W niektórych okolicach są bezpieczne miejsca do zamieszkania, nazywane schroniskami (refuges lub shelters).

Jest też bezpłatny numer telefonu: National Domestic Violence Freephone Helpline (krajowa bezpłatna infolinia ds. przemocy domowej), 0808 2000 247. Działa dzień i noc, a jeśli nie możesz się dodzwonić, możesz zostawić wiadomość na poczcie głosowej; infolinia ma też stronę internetową. Warto zajrzeć także na stronę organizacji charytatywnej Women’s Aid. A w nagłym przypadku od razu dzwoń na policję. Policja może też pomóc ci znaleźć bezpieczne miejsce do zamieszkania.

Okaleczanie żeńskich narządów płciowych (FGM): przestępstwo w Zjednoczonym Królestwie

Okaleczanie żeńskich narządów płciowych (female genital mutilation, FGM) bywa też nazywane „obrzezaniem” (cutting) lub „obrzezaniem kobiet” (female circumcision). W niektórych częściach świata to dawna tradycja, ale wyrządza dziewczętom i kobietom poważne szkody fizyczne i psychiczne, które mogą trwać całe życie.

FGM jest w Zjednoczonym Królestwie niezgodne z prawem. Przeprowadzenie FGM jest przestępstwem, podobnie jak wywiezienie dziewczynki lub kobiety za granicę w celu poddania jej FGM.

Małżeństwo przymusowe: obie osoby muszą tego chcieć

Podstawowa zasada dotycząca małżeństwa w Zjednoczonym Królestwie jest prosta: obie osoby muszą się na nie zgodzić w pełni i dobrowolnie.

• Małżeństwo aranżowane (arranged marriage) to takie, w którym rodziny proponują i organizują związek, ale obie osoby zgadzają się na ślub. W Zjednoczonym Królestwie jest to dopuszczalne.
• Małżeństwo przymusowe (forced marriage) to takie, w którym jedna lub obie osoby nie wyraziły zgody albo nie są w stanie jej wyrazić. Zmuszanie kogoś do małżeństwa jest przestępstwem.

Sądy mogą wydawać nakazy ochrony przed małżeństwem przymusowym (Forced Marriage Protection Orders), aby chronić osoby, którym grozi zmuszenie do małżeństwa, albo które już w takim małżeństwie są. Wniosek może złożyć sama zainteresowana osoba lub ktoś działający w jej imieniu.

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Brytyjski rząd, prawo i twoja rola