El kitabı

4. Bölüm: Modern ve Gelişen Bir Toplum

Kapsam

Gelenekler ve görenekler

Okuma

yaklaşık 15 dk

Sorular

12 soru

Gelenekler ve Görenekler: Bonfire Night'tan Noel'e

Her yıl 5 Kasım gecesi, Britanya'nın dört bir yanındaki parklarda ve evlerin arka bahçelerinde havai fişek patlamaları yankılanır. İnsanlar ısınmak için kocaman şenlik ateşlerinin etrafında toplanır, bazı yerlerde de samandan yapılmış bir kukla alevlerin içine atılır. Andıkları şey, dört yüz yıldan uzun bir süre önce aslında hiç gerçekleşmemiş bir patlamadır.

Britanya'da yıl, özel günlerle doludur. Noel ve Paskalya gibi Hristiyan bayramları; Hindu, Sih, Yahudi ve Müslüman bayramları; Halloween ve April Fool's Day (1 Nisan şakaları) gibi dinle hiçbir ilgisi olmayan gelenekler ve birkaç bank holiday (resmî tatil günü) vardır. Bu bölüm, el kitabının 4. bölümündeki Customs and traditions (gelenekler ve görenekler) kısmını ele alıyor. İşe bütün yılın resmine bakarak başlayalım:

Noel ve Boxing Day

25 Aralık'taki Noel Günü (Christmas Day), İsa Mesih'in doğumunu kutlar ve bir resmî tatildir (public holiday); herkes o gün izinlidir. Pek çok Hristiyan, Noel Arifesinde (Christmas Eve, 24 Aralık) ya da Noel gününün kendisinde kilisedeki bir ayine katılır.

Britanya'da Noel oldukça geleneksel kutlanır. Ailelerin çoğu evde kalır ve özel bir yemeğe oturur; bu yemekte çoğu zaman fırında hindi (roast turkey), Noel pudingi (Christmas pudding) ve mince pie (kuru meyveli küçük turtalar) bulunur. İnsanlar birbirine hediye verir, Noel kartı gönderir ve evlerini süsler; birçoğu da evin içine bir Noel ağacı (Christmas tree) kurup onu süsler.

Bu geleneklerin bazıları göründüğünden daha yeni, bazıları da daha eskidir. Noel ağacı bir Alman geleneğidir: daha 1800 yılında, George III'ün Alman eşi Kraliçe Charlotte'un Windsor'da bir Noel ağacı vardı. Ama bu âdetin asıl yaygınlaşmasını sağlayan, aşağıdaki 1848 tarihli gravür oldu. İnsanlar Kraliçe Victoria'yı ve Alman doğumlu eşi Prens Albert'i çocuklarıyla bir ağacın etrafında kutlama yaparken görünce, kendileri de bir Noel ağacı istediler. Mince pie'ların içinde ise geçmişte gerçekten et vardı; bugün iç harcı çoğunlukla kuru üzüm gibi kuru meyvelerin baharatla karıştırılmasından oluşur.

Çocuklar için Noel, yılın en heyecanlı günüdür. En küçükler, Santa Claus diye de bilinen Father Christmas'ın (Noel Baba) Noel'den önceki gece gelip onlara hediye bıraktığına inanır.

Ertesi gün, 26 Aralık, Boxing Day'dir (Noel'in ertesi günü) ve bu da bir resmî tatildir.

Adına rağmen Boxing Day'in boks sporuyla hiçbir ilgisi yoktur. Adının genellikle “Christmas box”tan (Noel kutusu) geldiği düşünülür: eskiden Noel'in ertesi günü işverenler, hizmetçilere ve dağıtım işçilerine içinde para ya da hediye olan bir kutu verirdi. Ama adın nereden geldiğinden kimse tam olarak emin değildir.

Paskalya ve Lent: pankekler, kül ve çikolata yumurtalar

Paskalya (Easter) Mart ya da Nisan ayına denk gelir. İsa'nın Kutsal Cuma (Good Friday) günü ölümünü ve Paskalya Pazarı (Easter Sunday) günü yeniden dirilişini anar. Kutsal Cuma ve Paskalya Pazarı'nın ertesi günü olan Paskalya Pazartesisi (Easter Monday) resmî tatildir.

Tarih neden değişiyor? Kilisenin kuralına göre Paskalya Pazarı, 21 Mart'ta ya da sonrasında gelen ilk dolunaydan sonraki ilk pazardır; bu yüzden 22 Mart ile 25 Nisan arasındaki herhangi bir güne düşebilir.

Paskalya'dan önceki 40 güne Lent (Büyük Perhiz) denir. Hristiyanlar için bu, kendi hayatları üzerine düşünme ve Paskalya'ya hazırlanma zamanıdır. Eskiden insanlar Lent boyunca oruç tutar (çok az yerdi). Bugün ise birçok kişi bunun yerine çok sevdiği bir yiyecek gibi yalnızca tek bir şeyden vazgeçer.

Lent'ten önceki gün Shrove Tuesday'dir; Pankek Günü (Pancake Day) olarak da bilinir. İnsanlar o gün pankek yer, çünkü çok eskiden pankek yapmak, oruçtan önce evdeki yumurtayı, yağı ve sütü bitirmenin bir yoluydu. Lent ertesi gün, Kül Çarşambası'nda (Ash Wednesday) başlar. O gün kilisede Hristiyanların alnına külle bir haç çizilir; bu, ölümün ve günahlardan pişmanlığın bir işaretidir.

Bazı kasabalar Pankek Günü'nü bir yarışa dönüştürür. Buckinghamshire'daki Olney kasabasında yapılan pankek yarışının 1445'e uzandığı söylenir: anlatılana göre bir Shrove Tuesday günü ev hanımının biri kilise çanını duyunca, elinde içinde pankek olan tavasıyla kiliseye kadar koşmuş. Bu yalnızca yerel bir efsanedir; o döneme ait hiçbir kayıt bunu kanıtlamaz.

1. SalıShrove Tuesday (Pankek Günü): Lent'ten önceki gün; pankek zamanı
2. Çarş.Ash Wednesday (Kül Çarşambası): Lent başlar; alına külden bir haç
3. 40 günLent: düşünme ve hazırlanma zamanı; eskiden oruç tutulurdu, şimdi birçok kişi bir şeyden vazgeçer
4. 3 haftaMothering Sunday: Paskalya'dan üç hafta önceki pazar
5. CumaGood Friday (Kutsal Cuma): İsa'nın ölümünü anar; resmî tatil
6. PazarEaster Sunday (Paskalya Pazarı): İsa'nın ölümden dirilişini kutlar
7. Pzt.Easter Monday (Paskalya Pazartesisi): resmî tatil

Dindar olmayan insanlar da Paskalya'yı kutlar. Birçoğu için en sevilen kısım Paskalya yumurtalarıdır (Easter eggs): yeni hayatın simgesi olarak birbirlerine verdikleri çikolatadan yumurtalar.

Diğer dinlerin bayramları

Birleşik Krallık'ta pek çok farklı inançtan insan yaşar ve başka dinlere ait beş bayramı bilmekte fayda var:

Diwali
Hindu ve Sih

Hannukah
Yahudi

Eid al-Fitr
Müslüman

Eid ul Adha
Müslüman

Vaisakhi
Sih

• Diwali genellikle Ekim ya da Kasım ayına denk gelir ve beş gün sürer. İnsanlar ona çoğu zaman Işıklar Bayramı (Festival of Lights) der. Hem Hindular hem de Sihler için bir bayramdır; iyinin kötüye karşı zaferini ve bilgi edinmeyi kutlar. Nasıl başladığına dair birkaç farklı hikâye vardır. İngiltere'nin Midlands bölgesindeki Leicester şehri, büyük Diwali kutlamasıyla tanınır.
• Hannukah (Hanuka) Kasım ya da Aralık ayındadır ve sekiz gün sürer. Yahudi halkının din özgürlüğü mücadelesini anar. Bayramın her gününde, sekiz mumluk bir şamdan olan menorah (menora) üzerinde bir mum daha yakılır. Bu, bir gün sonra bitmesi gereken kandil yağının sekiz gün boyunca yanmaya devam ettiğini anlatan eski bir hikâyeyi hatırlatır.
• Eid al-Fitr (Ramazan Bayramı), Müslümanların oruç tuttuğu ay olan Ramadan'ın (Ramazan) sonunu belirler. Müslümanlar orucu tutabilmeleri için kendilerine yardım ettiği için Allah'a şükreder. Tarihi her yıl farklıdır; insanlar özel namazlara gider ve özel yemekleri paylaşır.
• Eid ul Adha (Kurban Bayramı), İbrahim peygamberin (Ibrahim) Allah emrettiği için oğlunu kurban etmeye hazır olmasını anar. Bayram, Müslümanlara Allah'a ne kadar bağlı olmaları gerektiğini hatırlatır. Birçok Müslüman bayramda yemek için bir hayvan keser; Britanya'da yasa, bunun bir mezbahada yapılmasını zorunlu kılar.
• Vaisakhi (bazen Baisakhi diye yazılır) bir Sih bayramıdır. Khalsa (Halsa) adı verilen Sih topluluğunun kuruluşunu kutlar. Her yıl 14 Nisan'da, geçit törenleri, dans ve şarkılarla kutlanır.

Hem Diwali'de hem Hannukah'ta ışıklar önemlidir; birinde kandiller, ötekinde mumlar yakılır ve gündelik İngilizcede Hannukah'a da bazen ışıklar bayramı denir. Ama “Festival of Lights” (Işıklar Bayramı) adı genellikle Diwali'yi kasteder. Leicester, Belgrave Road'a ilk Diwali ışıklarını 1983'te astı; bugün bu kutlama on binlerce kişiyi bir araya getiriyor ve çoğu zaman Hindistan dışındaki en büyük kutlamalardan biri olarak anılıyor. Sihlerin Khalsa topluluğu 1699'da onuncu Sih Gurusu Guru Gobind Singh tarafından kuruldu. Ayrıca İslami takvim, Birleşik Krallık'ta kullanılan takvimden yaklaşık 11 gün daha kısa olduğu için Ramazan ve Kurban bayramları her yıl yaklaşık 11 gün daha erken gelir.

Yılbaşı, Sevgililer Günü, 1 Nisan ve anne babalar için günler

1 Ocak, Yılbaşı Günü (New Year's Day), bir resmî tatildir. Eğlencenin büyük kısmı bir önceki gece, Yılbaşı Gecesinde (New Year's Eve, 31 Aralık) olur. İskoçların 31 Aralık için kendi adları vardır: Hogmanay; ve İskoçya'da 2 Ocak da resmî tatildir. Bazı İskoçlar için Hogmanay, Noel'den bile daha önemlidir.

Bunun bir nedeni var. Reform'dan (Reformation) sonra İskoçya'nın Presbiteryen Kilisesi, Noel'i fazla “Katolik” buldu ve yüzlerce yıl boyunca insanları Noel'i kutlamaktan caydırdı. Noel Günü İskoçya'da ancak 1958'de resmî tatil oldu; bu yüzden büyük kutlamalar Yılbaşı Gecesine kaydı. Gece yarısı insanlar el ele tutuşup şair Robert Burns'ün şarkısı Auld Lang Syne'ı söyler; yeni yılda eve ilk adım atan misafirin de bütün yıl boyunca ailenin şansını belirlediğine inanılır.

Sevgililer Günü'nde (Valentine's Day, 14 Şubat) çiftler birbirine kart ve hediye verir. İnsanlar bazen gizlice hoşlandıkları birine imzasız bir kart gönderir.

April Fool's Day'de (1 Nisan Şaka Günü, 1 Nisan) insanlar birbirine şaka yapar, ama yalnızca öğlene kadar. Televizyon programları ve gazeteler de sık sık uydurma 1 Nisan haberleri yayımlar.

Bunların en ünlüsü hâlâ BBC'ninkidir. 1 Nisan 1957'de BBC'nin haber programı Panorama, İsviçreli bir ailenin ağaçlardan spagetti topladığını gösteren bir film yayımladı; epey izleyici de telefon açıp kendi spagettilerini nasıl yetiştirebileceklerini sordu.

Anneler Günü (Mother's Day) diye de bilinen Mothering Sunday, Paskalya Pazarı'ndan üç hafta önceye denk gelir. Çocuklar annelerine kart gönderir ya da hediye alır. Babaların sırası ise Haziran'ın üçüncü pazarı olan Babalar Günü'nde (Father's Day) gelir.

ABD'den ya da Anneler Günü'nün Mayıs'ın ikinci pazarı olduğu başka birçok ülkeden (Türkiye de bunlardan biri) geliyorsanız dikkat edin. Birleşik Krallık'ta Mothering Sunday Paskalya'yla birlikte kayar, bu yüzden genellikle Mart ayına düşer.

Üç sonbahar tarihi: Halloween, Bonfire Night ve Remembrance Day

31 Ekim: Halloween

Halloween (Cadılar Bayramı) çok eski bir bayramdır. Kışın başlangıcında kutlanan pagan (Hristiyanlık öncesi) bir bayramdan doğmuştur. Gençler çoğu zaman korkunç kostümler giyer ve trick or treat (“şeker mi, şaka mı”) için kapı kapı dolaşır: çocuklar kendilerine şaka yapmasın diye insanlar onlara şeker (treat) verir. Birçok kişi ayrıca bir bal kabağının içini oyar, üzerine bir yüz oyarak fener yapar ve içine bir mum koyar.

Bal kabağı feneri eskiden şalgam feneriydi. İskoçya ve İrlanda'da insanlar şalgamların içini oyar ve onları fenere dönüştürürdü. Göçmenler bu âdeti Amerika'ya götürdü; orada oyması çok daha kolay olan bal kabağına geçtiler ve bal kabaklı hâli daha sonra Atlantik'i aşıp Britanya'ya geri döndü.

5 Kasım: Bonfire Night

Bonfire Night'ta (Şenlik Ateşi Gecesi; Guy Fawkes Night da denir) Büyük Britanya'nın her yerinde insanlar bahçelerinde havai fişek atar ya da büyük halka açık gösterileri izlemeye gider. Her şey 1605 yılına dayanır. O yıl Guy Fawkes ve bir grup başka Katolik, Parlamento binasını (Houses of Parliament) havaya uçurup Protestan kralı öldürmek için bir komplo kurdu. Planları başarısız oldu. Söz konusu kral, Stuartlar bölümünde tanıştığınız James I'di.

Şenlik ateşinde yakılan saman kukla Guy Fawkes'u temsil eder ve ona “guy” denir; gündelik İngilizcede “adam, herif” anlamına gelen “guy” kelimesinin de buradan geldiği söylenir. İngiliz çocukları, "Remember, remember the fifth of November" (“Unutma, unutma, beş Kasım'ı”) diye başlayan bir tekerlemeyle büyür. Bugün bile hükümdar Parlamento'nun yeni dönemini açmadan önce, fenerli muhafızlar biri yine oraya patlayıcı saklamış olmasın diye Parlamento binasının mahzenlerini arar; ama bugünlerde bu daha çok bir gelenektir.

11 Kasım: Remembrance Day

Remembrance Day (Anma Günü), Birleşik Krallık ve müttefikleri safında savaşırken hayatını kaybeden kadın ve erkekleri onurlandırır. Başlangıçta, 11 Kasım 1918'de sona eren Birinci Dünya Savaşı'nda (First World War) ölenleri anma günüydü. İnsanlar, o savaşta savaş alanlarının her yerinde açan kırmızı çiçek olan gelinciği (poppy) takar. Herkes saat 11.00'de iki dakikalık saygı duruşu yapar ve Londra'da Whitehall'daki savaş anıtı Cenotaph'a gelincik çelenkleri bırakılır.

Gelincik, bir şiir sayesinde anmanın simgesi oldu. 1915'te Kanadalı bir askerî doktor olan John McCrae, Belçika'daki savaş alanında In Flanders Fields (“Flanders Tarlalarında”) şiirini yazdı ve mezarların arasında açan kırmızı gelincikleri anlattı. Royal British Legion (Kraliyet İngiliz Lejyonu), 1921'den beri para toplamak için gelincik satıyor. Dikkatle bakarsanız İskoç gelinciklerinin İngiliz gelinciklerinden farklı olduğunu görürsünüz: dört taç yaprakları vardır ve yaprakları yoktur.

Bank holiday'ler: dinî anlamı olmayan tatil günleri

Yukarıdaki bayramların yanı sıra Birleşik Krallık'ta her yıl bank holidays (banka tatilleri) adı verilen birkaç tatil günü daha vardır. Bu günlerde bankalar ve pek çok başka işyeri kapanır. Bank holiday'lerin dinî bir anlamı yoktur. Şu zamanlara denk gelirler:

• Mayıs başında
• Mayıs sonunda ya da Haziran başında
• Ağustos'ta

Kuzey İrlanda'da (Northern Ireland), Boyne Muharebesi'ni (Battle of the Boyne) anmak için Temmuz'da fazladan bir resmî tatil vardır. 1690'daki bu muharebede William III, James II'yi yendi; bkz. Stuartlar.

Bank holiday'lerin kendisi, bankacı ve milletvekili Sir John Lubbock'un getirdiği 1871 tarihli Banka Tatilleri Yasası (Bank Holidays Act 1871) ile başladı. İnsanlar o kadar minnettar kaldı ki bir süre bank holiday'lere “St Lubbock's Days” (Aziz Lubbock Günleri) dediler.

Bölüm özeti

Geri: Modern ve Gelişen Bir Toplum