Podręcznik

Rozdział 3: Historia

Okres

Od prehistorii do 410 roku n.e.

Czytanie

ok. 15 min

Pytania

13 pytań

Wczesna Brytania: od Stonehenge do Wału Hadriana

Dziś, żeby dostać się z Londynu do Paryża, płyniesz promem, lecisz samolotem albo jedziesz pociągiem tunelem pod morzem. Ale gdybyś żył ponad 10 000 lat temu, mógłbyś po prostu iść na wschód, aż dotarłbyś do kontynentalnej Europy, i to nawet nie mocząc stóp.

Ten rozdział zaczyna się w czasach, gdy do Brytanii można było dojść pieszo, a kończy w 410 roku n.e., kiedy odeszła stąd armia rzymska. Po drodze poznasz wioskę zbudowaną z kamienia, pelerynę ze złota, grodziska na szczytach wzgórz i królową, która puściła Londyn z dymem.

1. Epoka kamieniaŁowcy-zbieracze przychodzą i odchodzą po pomoście lądowym
2. 8000 p.n.e.Około 10 000 lat temu: morze na zawsze odcina Brytanię od kontynentalnej Europy
3. 4000 p.n.e.Około 6000 lat temu: do Brytanii przybywają pierwsi rolnicy
4. 2000 p.n.e.Około 4000 lat temu: ludzie uczą się wytwarzać brąz i zaczyna się epoka brązu
5. Epoka żelazaŻelazne narzędzia, grodziska na wzgórzach i pierwsze monety w Brytanii
6. 55 p.n.e.Juliusz Cezar najeżdża Brytanię, ale bez powodzenia
7. 43 n.e.Cesarz Klaudiusz prowadzi inwazję i Rzymianie przejmują większość Brytanii
8. 122 n.e.Rozpoczyna się budowa Wału Hadriana
9. 410 n.e.Armia rzymska opuszcza Brytanię i nigdy nie wraca

Epoka kamienia: do Brytanii na piechotę

Najwcześniejszymi mieszkańcami Brytanii byli łowcy-zbieracze (hunter-gatherers). Nie uprawiali ziemi. Żyli z polowania na zwierzęta i zbierania dzikiego pożywienia, na przykład owoców.

Przez większą część epoki kamienia Brytanię łączył z kontynentalną Europą pomost lądowy (land bridge). Ludzie wędrowali po nim tam i z powrotem, podążając za jeleniami i końmi, na które polowali. Około 10 000 lat temu poziom morza się podniósł, woda zalała pomost lądowy i Brytania stała się wyspą.

Około 6000 lat temu przybyli pierwsi rolnicy. Ich przodkowie pochodzili prawdopodobnie z południowo-wschodniej Europy. Rolnicy budowali domy, grobowce i monumenty, a niektóre z nich można oglądać do dziś.

Stonehenge: prehistoryczne miejsce spotkań

Na równinie w hrabstwie Wiltshire w Anglii stoi krąg ogromnych pionowych kamieni: Stonehenge. To najsłynniejszy monument, jaki pozostał po epoce kamienia. Nikt nie wie na pewno, do czego służył, ale ludzie prawdopodobnie zbierali się tam na obrzędy w określonych porach roku. Dziś jest on wpisany na listę światowego dziedzictwa (World Heritage Site) UNESCO.

Ktokolwiek go zbudował, starannie wszystko zaplanował: kamienie są ustawione w linii ze wschodem słońca w środku lata i zachodem słońca w środku zimy. Budowniczowie przeciągnęli je też z daleka. Duże sarseny (sarsens) pochodzą z miejsca oddalonego o około 25 km, mniejsze „błękitne kamienie (bluestones)” ze wzgórz Preseli (Preseli Hills) w Walii, oddalonych o około 240 km, a w 2024 roku badanie opublikowane w czasopiśmie Nature wykazało, że „Kamień Ołtarzowy (Altar Stone)” w środku pochodzi z północno-wschodniej Szkocji, z odległości około 700 km. Jak dokładnie przetransportowano tak daleko kamienie ważące kilka ton, wciąż jest przedmiotem badań.

Skara Brae: wioska odsłonięta przez sztorm

Na Orkadach (Orkney), grupie wysp u północnego wybrzeża Szkocji, znajduje się wioska z epoki kamienia o nazwie Skara Brae. Żadna prehistoryczna wioska w północnej Europie nie jest lepiej zachowana, a archeolodzy dowiedzieli się z niej bardzo wiele o tym, jak ludzie żyli pod koniec epoki kamienia.

Ludzie mieszkali tam od około 3180 do 2500 roku p.n.e., dopóki nie zasypały jej wędrujące wydmy. Pozostawała ukryta przez ponad 4000 lat. Potem, zimą 1850 roku, wielki sztorm zdarł piasek z brzegu, a miejscowi znaleźli pod nim kamienne domy bez dachów.

Epoka brązu: zręczni rzemieślnicy metalu

Około 4000 lat temu ludzie nauczyli się stapiać miedź z cyną, by uzyskać twardszy metal, brąz. Był to początek epoki brązu (Bronze Age).

Ludzie mieszkali w okrągłych domach (roundhouses), a po śmierci chowano ich w ziemnych kopcach zwanych okrągłymi kurhanami (round barrows). Spacerując dziś po brytyjskiej wsi, często wciąż zobaczysz te niewielkie wzgórki w kształcie odwróconej miski.

Ludzie epoki brązu byli bardzo zręcznymi rzemieślnikami metalu. Wytwarzali z brązu i złota wiele pięknych narzędzi, ozdób i broni.

Epoka żelaza: grodziska na szczytach wzgórz

Następnie ludzie nauczyli się wytwarzać narzędzia i broń z żelaza. Była to epoka żelaza (Iron Age). Ludzie nadal mieszkali w okrągłych domach, ale teraz skupiały się one w większe osady, czasem na szczytach wzgórz chronionych wałami i rowami. Nazywa się je grodziskami na wzgórzach (hill forts).

Jedno bardzo imponujące grodzisko, Maiden Castle w hrabstwie Dorset w Anglii, można zwiedzać do dziś. Wbrew nazwie (castle to po angielsku „zamek”) nie jest to średniowieczny kamienny zamek. Składa się z pierścieni ziemnych wałów i rowów, jeden wewnątrz drugiego.

Większość ludzi w epoce żelaza była rolnikami, rzemieślnikami lub wojownikami. Ich język należał do rodziny języków celtyckich (Celtic). Podobnymi językami mówiono wówczas w całej Europie. Pokrewne języki, takie jak walijski i gaelicki, są używane do dziś w niektórych częściach Walii, Szkocji i Irlandii.

W tym czasie ludzie mieli już dość rozwinięte społeczeństwo i gospodarkę. Ludzie epoki żelaza wybili pierwsze monety w historii Brytanii (wybijać znaczy wytwarzać przez odciskanie wzoru w metalu), a na niektórych z nich widnieją imiona królów epoki żelaza. Gdy imiona zaczęto zapisywać, po raz pierwszy mogliśmy się dowiedzieć, kim byli niektórzy z tych ludzi. Dlatego właśnie tu zaczyna się historia Brytanii.

Na tych monetach raz po raz pojawia się jedno imię: Kunobelinus (Cunobelinus), który władał ziemiami tuż na północ od dzisiejszego Londynu i kazał bić monety w Colchester i St Albans. Pamiętano o nim długo. Około 1600 lat później Szekspir uczynił go bohaterem swojej sztuki Cymbelin (Cymbeline).

Przybywają Rzymianie

Jeszcze przed czasami Kunobelinusa po drugiej stronie kanału La Manche pojawiła się znacznie większa potęga: w latach 50. p.n.e. armie Rzymu podbijały Galię, mniej więcej dzisiejszą Francję. W 55 roku p.n.e. rzymski wódz Juliusz Cezar (Julius Caesar) przeprawił się przez morze i najechał Brytanię, ale jego inwazja się nie powiodła. Przez prawie sto lat potem Rzym nie rządził Brytanią.

W 43 roku n.e. rzymski cesarz Klaudiusz (Emperor Claudius) poprowadził nową inwazję. Tym razem Rzymianom się udało i przejęli kontrolę nad prawie całą Brytanią.

Boudika: królowa, która spaliła Londyn

Gdy Rzymianie najechali Brytanię, niektóre plemiona stawiły opór. Najsłynniejszą z ich przywódczyń była Boudika (Boudicca), królowa Icenów (Iceni), plemienia ze wschodniej części dzisiejszej Anglii. Mieszkańcy Brytanii wciąż o niej pamiętają: w Londynie stoi jej pomnik przy Moście Westminsterskim (Westminster Bridge), blisko gmachu Parlamentu.

W 60 lub 61 roku n.e. poprowadziła Icenów i inne plemiona do wielkiego powstania. Spalili trzy rzymskie miasta: Colchester, St Albans i Londyn (Londinium), który Rzymianie założyli zaledwie 10–15 lat wcześniej. Ostatecznie pokonała ją armia rzymskiego namiestnika.

Wał Hadriana: północna granica Cesarstwa Rzymskiego

Rzymianie przejęli większość Brytanii, ale nigdy nie podbili niektórych części dzisiejszej Szkocji. Na północy żyli Piktowie (Picts), którzy byli jednymi z przodków Szkotów. Aby ich powstrzymać, cesarz Hadrian (Emperor Hadrian) kazał zbudować mur w poprzek całej północnej Anglii: Wał Hadriana (Hadrian's Wall).

Wzdłuż wału zbudowano kilka fortów. Dwa z nich, Housesteads i Vindolandę (Vindolanda), można oglądać do dziś. Okolica jest bardzo lubiana przez turystów pieszych i wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Vindolanda pozwoliła nam rzadko zajrzeć w codzienne życie na wale. Archeolodzy wykopali listy pisane atramentem na cienkich deszczułkach, tak zwane tabliczki z Vindolandy (Vindolanda tablets), które należą do najstarszych odręcznie pisanych dokumentów w Brytanii. Najbardziej znana, z około 100 roku n.e., to zaproszenie na przyjęcie urodzinowe od Klaudii Sewery (Claudia Severa), żony dowódcy, do jej najbliższej przyjaciółki. Może to być najstarszy zachowany tekst łaciński napisany ręką kobiety. Inny list pokazuje, że żołnierzom na wale przysyłano majtki: w północnej Anglii naprawdę jest zimno.

Co zostawili po sobie Rzymianie?

Rzymianie pozostali w Brytanii przez około 400 lat. W tym czasie:

Zbudowali drogi

Wznieśli budynki publiczne

Stworzyli system prawa

Sprowadzili nowe rośliny i zwierzęta

W tym okresie do Brytanii dotarło też chrześcijaństwo. Pierwsze wspólnoty chrześcijańskie w Brytanii pojawiły się w III i IV wieku n.e.

W 410 roku n.e. armia rzymska opuściła Brytanię, by bronić innych części cesarstwa, i nigdy nie wróciła.

Po odejściu Rzymian drzwi do Brytanii znów stanęły otworem. Następni przez morze przeprawili się ludzie z plemion północnej Europy, a język, którym mówili, miał kiedyś stać się angielskim.

Podsumowanie rozdziału