Podręcznik

Rozdział 3: Historia

Okres

410–1066 n.e.

Czytanie

ok. 15 min

Pytania

11 pytań

Anglosasi i wikingowie: skąd Anglia wzięła swoją nazwę

Co właściwie znaczy słowo England (Anglia)?

Pochodzi ze staroangielskiego Englaland, czyli „kraj Anglów”. Anglowie nie byli rdzennymi mieszkańcami Brytanii. Byli osadnikami, którzy po odejściu Rzymian przypłynęli przez morze z terenów dzisiejszych północnych Niemiec i Danii. Ten rozdział zaczyna się w chwili, gdy schodzą na ląd. Potem pojawią się długie łodzie wikingów, król, który przypalił placki, i duński król, który podobno kazał falom się zatrzymać.

1. 410Armia rzymska odchodzi; Jutowie, Anglowie i Sasi najeżdżają Brytanię jedni po drugich
2. 563Św. Kolumba zakłada klasztor na wyspie Iona
3. 597Św. Augustyn przybywa z Rzymu do Canterbury
4. Ok. 600Królestwa anglosaskie są już w większości ukształtowane, głównie na terenie dzisiejszej Anglii
5. 789Pierwszy najazd wikingów
6. 793Wikingowie atakują klasztor w Lindisfarne
7. IX w.Kenneth MacAlpin jednoczy północ; Alfred Wielki pokonuje wikingów
8. 1016Duńczyk Kanut zostaje królem Anglii
9. 1066Podbój normański (następny rozdział)

Rzymianie odchodzą, przybywają trzy plemiona

Gdy w 410 roku n.e. armia rzymska opuściła Brytanię, wyspę znów najechano, tym razem plemiona z północnej Europy:

• Jutowie (Jutes): z Jutlandii (Jutland), na terenie dzisiejszej Danii.
• Anglowie (Angles): z okolic, gdzie dziś stykają się Niemcy i Dania.
• Sasi (Saxons): z terenów dzisiejszych północnych Niemiec.

Ich języki stały się podstawą współczesnego angielskiego. Około 600 roku n.e. Anglosasi mieli już w Brytanii kilka królestw, w większości na terenie dzisiejszej Anglii.

Anglosasi nigdy jednak nie rządzili Szkocją ani częścią zachodniej Brytanii, w tym większością dzisiejszej Walii.

Przybysze przywieźli też własnych bogów, a dwóch z nich spotykasz co tydzień do dziś. Angielskie Wednesday (środa) to „dzień Wodana”, a Thursday (czwartek) należy do Thunora, boga gromu, znanego z mitów nordyckich jako Thor.

Sutton Hoo: królewski statek pod kurhanem

W Sutton Hoo w hrabstwie Suffolk, na wschodzie Anglii, znajduje się grób anglosaskiego króla. Po śmierci złożono go w statku razem ze skarbami i zbroją, a statek przysypano ogromnym kopcem ziemi.

Kopiec otwarto w 1939 roku, gdy właścicielka ziemi Edith Pretty poprosiła Basila Browna (Basil Brown), archeologa samouka, o przekopanie go. Znalazł statek długi na około 27 metrów. Kwaśna gleba zjadła całe drewno, ale prawie wszystkie żelazne nity zostały na swoich miejscach, więc archeolodzy mogli odtworzyć z nich kształt całego statku.

Nikt nie zapisał imienia zmarłego króla. Najbardziej prawdopodobnym kandydatem jest Rædwald, król Anglii Wschodniej (East Anglia), który zmarł w latach dwudziestych VII wieku. Same wykopaliska stały się później tematem filmu Netflixa z 2021 roku The Dig.

Chrześcijaństwo przychodzi z dwóch stron

Chrześcijaństwo dotarło do Brytanii już w czasach rzymskich, ale przybywający Anglosasi nie byli chrześcijanami. W tym okresie do Brytanii przybywali misjonarze (ludzie wysyłani, by szerzyć religię), aby nauczać wiary chrześcijańskiej. Przychodzili dwiema drogami, jedną na północy, drugą na południu:

• Na północy, z Irlandii:
  • Św. Patryk (St Patrick), który później został patronem Irlandii.
  • Św. Kolumba (St Columba), który założył klasztor na Ionie (Iona), wyspie u wybrzeży dzisiejszej Szkocji.
• Na południu, z Rzymu: św. Augustyn (St Augustine) przewodził grupie misjonarzy i został pierwszym arcybiskupem Canterbury (Archbishop of Canterbury).

Dlaczego Rzymowi zależało na tej odległej wyspie, wyjaśnia słynna opowieść. Papież Grzegorz I (Pope Gregory I) miał podobno zobaczyć na rzymskim targu jasnowłosych młodych niewolników i zapytać, skąd pochodzą. Gdy usłyszał, że to Anglowie (Angli), odpowiedział: „Nie Anglowie, lecz aniołowie (angeli)”. Historię zapisano po raz pierwszy mniej więcej sto lat później, więc to legenda, ale łatwo ją zapamiętać.

Wysłannik Grzegorza, św. Augustyn, wylądował w królestwie Kent w 597 roku. Żona króla była już chrześcijanką, więc Augustyn uczynił Canterbury swoją siedzibą i do dziś arcybiskup Canterbury jest duchowym zwierzchnikiem Kościoła Anglii.

Wikingowie: łupieżcy z morza

Przez prawie dwa stulecia po przybyciu św. Augustyna klasztory i kościoły rozprzestrzeniały się po królestwach anglosaskich. Potem zza morza nadeszło nowe zagrożenie. W 789 roku n.e. do Brytanii po raz pierwszy przybyli wikingowie (Vikings). Pochodzili z Danii, Norwegii i Szwecji. Na początku przypływali, by łupić nadmorskie miasta: zabierali dobra i porywali ludzi w niewolę. Później część z nich została i założyła własne osady we wschodniej Anglii i w Szkocji.

Pierwsza wizyta od początku poszła źle. Anglo-Saxon Chronicle (Kronika anglosaska) odnotowuje, że trzy statki przybiły do Portland w hrabstwie Dorset, na południu Anglii. Miejscowy urzędnik królewski (reeve) wziął przybyszów za kupców i pojechał do nich, by kazać im stawić się w królewskim mieście, a oni zabili go na miejscu. To pierwszy odnotowany atak wikingów na Anglię. Co ciekawe, Kronika nazywa ich „pierwszymi statkami Duńczyków”, a jednocześnie pisze, że przypłynęli z Hordaland w Norwegii: Anglicy często nazywali wtedy wszystkich wikingów „Duńczykami”.

Alfred Wielki: jedyny rodzimy król Anglii zwany „Wielkim”

W obliczu wikingów anglosaskie królestwa Anglii zjednoczyły się pod władzą Alfreda Wielkiego (Alfred the Great), który pokonał wikingów.

W 878 roku Alfred pokonał wodza wikingów Guthruma (Guthrum) w bitwie pod Edington (Battle of Edington). Guthrum się poddał i przyjął chrzest, a Alfred został jego ojcem chrzestnym.

Wcześniej Alfred omal nie stracił wszystkiego. Na początku 878 roku wikingowie zaskoczyli go i musiał ukryć się na mokradłach południowo-zachodniej Anglii. Według opowieści zatrzymał się u wieśniaczki, która poprosiła go, żeby pilnował placków (małych bochenków) pieczących się przy ogniu. Alfred tak bardzo rozmyślał o swoim królestwie, że pozwolił im się przypalić, a kobieta, nie mając pojęcia, że to król, porządnie go zbeształa. To legenda, a nie coś zapisanego w tamtych czasach, ale zna ją prawie każde brytyjskie dziecko.

Danelaw: wikingowie w nazwach miejscowości

Wielu wikingów osiedliło się na stałe, przede wszystkim we wschodniej i północnej Anglii. Obszar ten nazywano Danelaw, co oznacza obszar, na którym obowiązywało prawo duńskie.

Do dziś wiele tamtejszych nazw miejscowości pochodzi z języków wikingów, na przykład Grimsby i Scunthorpe. Z czasem osadnicy wikińscy wtopili się w miejscową ludność, a niektórzy przyjęli chrześcijaństwo.

Wystarczy przyjrzeć się bliżej, a wikińskie korzenie widać wszędzie. W Domesday Book Scunthorpe zapisano jako Escumesthorpe, „gospodarstwo Skumy”, a -by w Grimsby to staronordyckie słowo oznaczające „wieś”. Przyszły też zwykłe, codzienne słowa: sky (niebo), egg (jajko), knife (nóż), a nawet they (oni). Window (okno) było kiedyś vindauga, „okiem wiatru”: dziurą w ścianie, przez którą wpadał wiatr.

Północ: pojawia się nazwa „Szkocja”

Anglia nie była jedynym celem. Na północy zagrożenie ze strony wikingów sprawiło, że ludzie zjednoczyli się wokół jednego króla: Kennetha MacAlpina (Kenneth MacAlpin), znanego też jako Kenneth I. Od tego czasu kraj zaczęto nazywać Szkocją (Scotland).

Królewski ród Kennetha wywodził swoich przodków z okolic Iony, wyspy św. Kolumby, dlatego Iona stała się później miejscem pochówku królów Szkocji. Na tamtejszym cmentarzu ma spoczywać kilkudziesięciu wczesnych królów Szkocji.

Kanut: duński król, który kazał falom się zatrzymać

Dalej na południe, po Alfredzie, królowie anglosascy nadal rządzili terenem dzisiejszej Anglii, z wyjątkiem jednego krótkiego okresu, gdy na tronie zasiadali królowie duńscy. Pierwszym z nich był Kanut (Cnut), zwany też Canute. Często nazywa się go Kanutem Wielkim (Cnut the Great).

Kanut został królem Anglii w 1016 roku. Później został też królem Danii i królem Norwegii i aż do śmierci w 1035 roku rządził wielkim królestwem wokół Morza Północnego.

Kanuta najlepiej pamięta się dzięki opowieści o morzu. Kazał ustawić swój tron na brzegu i rozkazał nadchodzącemu przypływowi się zatrzymać, a woda i tak nadeszła i zmoczyła mu stopy. Ludzie często traktują to jako żart z jego pychy, ale pierwotnie historia znaczyła coś odwrotnego: król pokazywał schlebiającym mu dworzanom, że władza króla ma granice i że tylko Bóg może rozkazywać morzu. Opowieść pojawia się po raz pierwszy mniej więcej sto lat po jego śmierci, w dziele XII-wiecznego kronikarza Henryka z Huntingdon (Henry of Huntingdon), więc jest legendą.

Gdy Kanut i jego synowie zmarli, tron wrócił do Anglosasów i przeszedł na Edwarda Wyznawcę. Kiedy Edward zmarł bezdzietnie w styczniu 1066 roku, trzech mężczyzn rzuciło się, by zdobyć koronę. Od tego zaczyna się następny rozdział.

Podsumowanie rozdziału

Wróć: Historia