El kitabı

3. bölüm: Tarih

Dönem

Tarih öncesinden MS 410'a

Okuma

yaklaşık 15 dk

Sorular

13 soru

Erken Dönem Britanya: Stonehenge'den Hadrian Duvarı'na

Bugün Londra'dan Paris'e gitmek için gemiye, uçağa ya da denizin altındaki tünelden geçen trene binersiniz. Ama 10.000 yıldan daha uzun bir süre önce yaşasaydınız, ayağınızı bile ıslatmadan doğuya doğru yürüyerek Avrupa anakarasına varabilirdiniz.

Bu bölüm, Britanya'ya yürüyerek gidilebildiği o dönemde başlıyor ve Roma ordusunun MS 410'da ayrılmasıyla bitiyor. Yol boyunca taştan yapılmış bir köyle, altından bir pelerinle, tepelerdeki kalelerle ve Londra'yı ateşe veren bir kraliçeyle tanışacaksınız.

1. Taş DevriAvcı-toplayıcılar bir kara köprüsü üzerinden gelip gider
2. MÖ 8000Yaklaşık 10.000 yıl önce: deniz, Britanya'yı Avrupa anakarasından kalıcı olarak ayırır
3. MÖ 4000Yaklaşık 6.000 yıl önce: ilk çiftçiler Britanya'ya gelir
4. MÖ 2000Yaklaşık 4.000 yıl önce: insanlar tunç yapmayı öğrenir ve Tunç Çağı başlar
5. Demir ÇağıDemir aletler, tepe kaleleri ve Britanya'nın ilk sikkeleri
6. MÖ 55Julius Caesar (Jül Sezar) istila eder, ama başarılı olamaz
7. MS 43İmparator Claudius bir istilaya önderlik eder ve Romalılar Britanya'nın büyük bölümünü ele geçirir
8. MS 122Hadrian Duvarı'nın yapımına başlanır
9. MS 410Roma ordusu Britanya'dan ayrılır ve bir daha geri dönmez

Taş Devri: Britanya'ya yürüyerek gitmek

Britanya'nın en eski insanları avcı-toplayıcılardı (hunter-gatherers). Tarım yapmazlardı. Bunun yerine hayvan avlayarak ve meyve gibi yabani yiyecekler toplayarak geçinirlerdi.

Taş Devri'nin büyük bölümünde bir kara köprüsü (land bridge) Britanya'yı Avrupa anakarasına bağlıyordu. İnsanlar, avladıkları geyiklerin ve atların peşinden bu köprü üzerinden gidip geliyordu. Yaklaşık 10.000 yıl önce deniz yükselip kara köprüsünü örttü ve Britanya bir ada hâline geldi.

Yaklaşık 6.000 yıl önce ilk çiftçiler geldi. Ataları muhtemelen Güneydoğu Avrupa'dan gelmişti. Çiftçiler evler, mezarlar ve anıtlar yaptı; bunların bazıları bugün hâlâ görülebilir.

Stonehenge: tarih öncesi bir buluşma yeri

İngiltere'de, Wiltshire'daki bir ovada, devasa dikili taşlardan oluşan bir halka durur: Stonehenge. Taş Devri'nden kalan en ünlü anıttır. Ne işe yaradığını kimse kesin olarak bilmiyor, ama insanlar büyük olasılıkla yılın belirli zamanlarındaki törenler için orada toplanıyordu. Bugün UNESCO Dünya Mirası (World Heritage Site) listesindedir.

Onu kim yaptıysa dikkatle planlamıştı: taşlar yaz ortasında gün doğumuna ve kış ortasında gün batımına göre hizalanmıştır. Taşları çok uzaklardan da taşımışlardı. Büyük sarsen taşları yaklaşık 25 km öteden, daha küçük "bluestones" (mavi taşlar) yaklaşık 240 km uzaktaki Galler'de bulunan Preseli Hills'ten (Preseli Tepeleri) geldi. 2024'te Nature dergisinde yayımlanan bir araştırma, ortadaki "Altar Stone"un (Sunak Taşı) yaklaşık 700 km uzaktaki kuzeydoğu İskoçya'dan geldiğini ortaya koydu. Birkaç ton ağırlığındaki taşların bu kadar uzağa tam olarak nasıl taşındığı hâlâ araştırılıyor.

Skara Brae: bir fırtınanın gün yüzüne çıkardığı köy

İskoçya'nın kuzey kıyısı açıklarındaki bir adalar topluluğu olan Orkney'de, Skara Brae adında bir Taş Devri köyü vardır. Kuzey Avrupa'da bundan daha iyi korunmuş tarih öncesi bir köy yoktur ve bu köy, arkeologlara Taş Devri'nin sonunda insanların nasıl yaşadığı hakkında çok şey öğretmiştir.

İnsanlar burada yaklaşık MÖ 3180'den MÖ 2500'e kadar, sürüklenen kum tepeleri köyü örtene dek yaşadı. Köy 4.000 yıldan uzun süre gizli kaldı. Sonra, 1850 kışında büyük bir fırtına kıyıdaki kumları süpürüp götürdü ve yöre halkı altında çatısız taş evleri buldu.

Tunç Çağı: usta metal işçileri

Yaklaşık 4.000 yıl önce insanlar bakır ve kalayı birlikte eriterek daha sert bir metal olan tuncu (bronz) yapmayı öğrendi. Bu, Tunç Çağı'nın (Bronze Age) başlangıcıydı.

İnsanlar yuvarlak evlerde (roundhouses) yaşar, öldüklerinde de yuvarlak höyük mezar (round barrows) denen toprak tümseklere gömülürlerdi. Bugün Britanya kırsalında yürüyüş yaparsanız, ters çevrilmiş bir kâseye benzeyen bu küçük tepeleri sık sık görürsünüz.

Tunç Çağı insanları çok usta metal işçileriydi. Tunçtan ve altından pek çok güzel alet, süs eşyası ve silah yaptılar.

Demir Çağı: tepelerdeki kaleler

Ardından insanlar demirden alet ve silah yapmayı öğrendi. Bu, Demir Çağı'ydı (Iron Age). İnsanlar hâlâ yuvarlak evlerde yaşıyordu, ama artık bu evler daha büyük yerleşimlerde bir araya toplanıyordu; bunlar bazen toprak setler ve hendeklerle korunan tepelerin üzerindeydi. Bunlara tepe kaleleri (hill forts) denir.

Çok etkileyici bir tepe kalesi olan, İngiltere'de Dorset'teki Maiden Castle bugün hâlâ ziyaret edilebilir. Adında "castle" (kale, şato) geçse de Orta Çağ'dan kalma taş bir şato değildir. İç içe halkalar hâlinde toprak setlerden ve hendeklerden oluşur.

Demir Çağı'nda insanların çoğu çiftçi, zanaatkâr ya da savaşçıydı. Dilleri, Celtic (Kelt) dil ailesine aitti. O dönemde Avrupa'nın her yanında benzer diller konuşuluyordu. Galce ve Gal dili (Gaelic) gibi akraba diller bugün hâlâ Galler, İskoçya ve İrlanda'nın bazı bölgelerinde konuşulur.

Artık insanların oldukça gelişmiş bir toplumu ve ekonomisi vardı. Demir Çağı insanları Britanya'da basılan ilk sikkeleri yaptı (basmak, metali damgalayarak para yapmak demektir) ve bunların bazılarının üzerinde Demir Çağı krallarının adları vardır. Adlar yazıya geçirilince, bu insanların bazılarının kim olduğunu ilk kez bilebildik. Britanya tarihinin burada başlamasının nedeni budur.

Bu sikkelerde bir ad tekrar tekrar karşımıza çıkar: bugünkü Londra'nın hemen kuzeyindeki toprakları yöneten ve Colchester ile St Albans'ta sikke bastıran Cunobelinus. Uzun süre hatırlandı. Yaklaşık 1.600 yıl sonra Shakespeare onu Cymbeline adlı oyununun kahramanı yaptı.

Romalılar geliyor

Daha Cunobelinus'un zamanından önce, çok daha büyük bir güç Manş Denizi'nin öbür yakasına ulaşmıştı: MÖ 50'li yıllarda Roma orduları, aşağı yukarı bugünkü Fransa olan Galya'yı (Gaul) fethediyordu. MÖ 55'te Romalı general Julius Caesar (Jül Sezar) denizi geçip Britanya'yı istila etti, ama istilası başarısız oldu. Bundan sonra neredeyse yüz yıl boyunca Roma, Britanya'yı yönetmedi.

MS 43'te Roma İmparatoru Claudius (Emperor Claudius) yeni bir istilaya önderlik etti. Bu sefer Romalılar başarılı oldu ve Britanya'nın neredeyse tamamını ele geçirdi.

Boudicca: Londra'yı yakan kraliçe

Romalılar istila ettiğinde bazı kabileler karşı koydu. Liderlerinin en ünlüsü, bugünkü İngiltere'nin doğusunda yaşayan bir kabile olan Iceni'lerin kraliçesi Boudicca'ydı. Britanya'da insanlar onu hâlâ hatırlar: Londra'da, Parlamento binasının yakınında, Westminster Bridge'in (Westminster Köprüsü) yanında onun bir heykeli vardır.

MS 60 ya da 61'de Iceni'leri ve diğer kabileleri büyük bir ayaklanmaya önderlik etti. Üç Roma kentini yaktılar: Colchester'ı, St Albans'ı ve Romalıların yalnızca 10–15 yıl önce kurduğu Londra'yı (Londinium). Sonunda Romalı valinin ordusu onu yendi.

Hadrian Duvarı: Roma İmparatorluğu'nun kuzey sınırı

Romalılar Britanya'nın büyük bölümünü ele geçirdi, ama bugünkü İskoçya'nın bazı bölgelerini hiçbir zaman fethedemedi. Kuzeyde, İskoç halkının ataları arasında yer alan Piktler (Picts) yaşıyordu. Onları dışarıda tutmak için İmparator Hadrian (Emperor Hadrian), İngiltere'nin kuzeyini boydan boya kesen bir duvar yaptırdı: Hadrian Duvarı (Hadrian's Wall).

Duvar boyunca birkaç kale inşa edildi. Bunlardan ikisi, Housesteads ve Vindolanda, bugün hâlâ görülebilir. Bölge yürüyüşçülerin çok sevdiği bir yerdir ve UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Vindolanda, duvardaki gündelik hayata nadir bir bakış sunar. Arkeologlar ince tahta dilimlerine mürekkeple yazılmış mektuplar çıkardı: Britanya'daki en eski el yazısı belgeler arasında yer alan Vindolanda tablets (Vindolanda tabletleri). En ünlüsü, MS 100 civarına tarihlenen ve bir komutanın eşi olan Claudia Severa'nın en yakın arkadaşına gönderdiği bir doğum günü partisi davetiyesidir. Bu, bir kadının kendi eliyle yazdığı, elimizdeki en eski Latince metin olabilir. Başka bir mektup, duvardaki askerlere iç çamaşırı gönderildiğini gösterir: kuzey İngiltere gerçekten soğuktur.

Romalılar geride ne bıraktı?

Romalılar Britanya'da yaklaşık 400 yıl kaldı. Bu süre içinde:

Yollar yaptılar

Kamu binaları diktiler

Bir hukuk sistemi kurdular

Yeni bitki ve hayvanlar getirdiler

Hristiyanlık da bu dönemde Britanya'ya ulaştı. Britanya'daki ilk Hristiyan toplulukları MS 3. ve 4. yüzyıllarda ortaya çıktı.

MS 410'da Roma ordusu, imparatorluğun başka bölgelerini savunmak için Britanya'dan ayrıldı ve bir daha geri dönmedi.

Romalılar gidince Britanya'nın kapısı yeniden açıldı. Denizi geçen sonraki halk Kuzey Avrupa'dan gelen kabilelerdi; konuştukları dil bir gün İngilizceye dönüşecekti.

Bölüm özeti