El kitabı

Bölüm 5: Birleşik Krallık Hükümeti, Hukuk ve Sizin Rolünüz

Kapsam

Parlamento, seçimler ve uluslararası kuruluşlar

Okuma

yaklaşık 20 dk

Sorular

16 soru

Parlamento ve Seçimler: Oy Nasıl Kullanılır

Aralık 2019'daki seçim gününde Oxford'da bir seçmen oy kullanmak için bir çamaşırhaneye girdi. Hampshire'da insanlar dışında tabelası bile olmayan bir pub'da oy verdi. Suffolk'ta oy verme yeri yaklaşık 200 yıllık bir yel değirmeninin yanındaydı. Pek çok kişi de köpeğini yanında götürüp fotoğraflarını internette paylaştı; bu artık her seçimde bir gelenek hâline geldi.

Birleşik Krallık'ta oyunuzu çoğu zaman çok sıradan bir yerde kullanırsınız: bir kilise salonunda, bir okulda ya da bir mahalle merkezinde. Seçim günü neredeyse her zaman perşembedir. Peki o oyla kimi seçiyorsunuz? Seçtikleriniz Parlamento'da ne yapar? Kimler oy kullanabilir ve oy nasıl kullanılır? Bu bölüm bütün bu sorulara cevap veriyor, ardından Birleşik Krallık'ın üyesi olduğu uluslararası kuruluşlara bakıyor.

Aslında hiçbir yasa seçim gününün perşembe olması gerektiğini söylemez, ama 1935'ten bu yana bütün genel seçimler perşembe günü yapılmıştır. Yaygın bir açıklamaya göre perşembe, hafta sonu dinî ayinlerinden uzaktır ve eski maaş günü olan cumadan önce gelir; böylece seçmenler ücretlerini önce pub'da harcamazdı. Gerçek nedeni kimse tam olarak bilmiyor; bu yüzden bunu bir gerçek değil, akılda kalıcı bir hikâye olarak görün.

Avam Kamarası: seçtiğiniz milletvekilleri

Önceki bölümde anlatıldığı gibi, Birleşik Krallık constituencies (seçim bölgeleri) denen pek çok parlamento bölgesine ayrılmıştır. Her biri bir milletvekili (MP, Member of Parliament) seçer ve milletvekilleri birlikte House of Commons'ı (Avam Kamarası) oluşturur.

Parlamento'nun iki meclisi vardır. Avam Kamarası daha önemli olanı sayılır, çünkü üyeleri halk tarafından demokratik seçimlerle seçilir. Başbakan ve kabine üyelerinin neredeyse tamamı Avam Kamarası'nda oturur. Her milletvekili ülkenin küçük bir bölgesi olan bir seçim bölgesinden sorumludur.

Bir milletvekilinin işi dört bölümden oluşur:

Seçim bölgesindeki herkesin sesi olmak

Yeni yasaların yapılmasına yardım etmek

Hükümeti denetlemek ve hükümet hakkında görüş bildirmek

Büyük ulusal konuları tartışmak

Lordlar Kamarası: seçimsiz meclis

Parlamento'nun diğer meclisi House of Lords'tur (Lordlar Kamarası). Üyelerine peers denir. Seçmenler onları seçmez ve onlar bir seçim bölgesini temsil etmez. Son 50 yıl kadar içinde Lordlar Kamarası'nın yaptıkları ve orada kimlerin oturduğu çok değişti:

1. 1958'den önceBütün peer'lar ya kalıtsal peer (unvanı ailesinden miras alan kişi), ya kıdemli bir yargıç ya da Church of England'ın (İngiltere Kilisesi) bir piskoposuydu
2. 1958Başbakan artık life peers (ömür boyu lordlar) önerebilir: unvanları yalnızca kendi ömürleri boyunca sürer ve çocuklarına geçmez
3. 1999Kalıtsal peer'lar artık otomatik olarak sandalye sahibi olmaz; bunun yerine Kamara'da oturmak üzere aralarından az sayıda kişiyi seçerler

Ömür boyu lordlar genellikle siyasette, iş dünyasında, hukukta ya da başka bir meslekte önemli işler yapmış kişilerdir. Onları, Başbakanın tavsiyesi üzerine hükümdar atar. Diğer büyük partilerin liderleri de isim önerebilir; hiçbir partiye bağlı olmayan kişiler ise bağımsız bir Appointments Commission (Atama Komisyonu) tarafından aday gösterilir.

Peki Lordlar Kamarası ne yapar?

• Normalde hükümetten Avam Kamarası'na göre daha bağımsızdır.
• Yasalarda değişiklik önerebilir ya da yeni yasalar teklif edebilir; milletvekilleri bunları daha sonra tartışır.
• Gerçekten işe yarayacaklarından emin olmak için Avam Kamarası'nın kabul ettiği yasaları yakından inceler.
• Kamu yararına çalıştığından emin olmak için hükümeti göz önünde tutar.
• Bazı peer'lar belli bir alanda uzmandır ve bu bilgi, yasalar yapılırken ve denetlenirken işe yarar.

İki meclis anlaşamazsa Avam Kamarası, Lordlar Kamarası'nın kararını geçersiz kılma yetkisine sahiptir; ancak bu nadiren olur.

Speaker: Avam Kamarası'nın hakemi

Avam Kamarası'nda bir tartışma yapıldığında, ortada oturup işleri yöneten kişi Speaker'dır (Meclis Başkanı). Speaker, Avam Kamarası'nın baş görevlisidir ve bu alışılmadık bir görevdir:

• Speaker da bir milletvekilidir; hâlâ bir seçim bölgesini temsil eder ve yerel halkın sorunlarıyla ilgilenir. Ama bu görevdeyken Speaker tarafsız kalır ve hiçbir partiyi temsil etmez.
• Speaker'ı diğer milletvekilleri gizli oyla (kimin nasıl oy verdiğini kimsenin görmediği bir oylama) seçer.
• Speaker tartışmalarda düzeni sağlar ve herkesin kurallara uymasını gözetir. Buna, muhalefetin kendi seçtiği konuları tartışmak için yeterli süre almasını sağlamak da dahildir.
• Törenlerde Speaker Parlamento'yu temsil eder.

Genel seçimler, ara seçimler ve "first past the post"

Milletvekilleri en az beş yılda bir yapılan General Election'da (genel seçimde) seçilir. Bir milletvekili öldüğünde ya da görevden ayrıldığında, yerine birini seçmek için o seçim bölgesinde ayrı bir seçim yapılır. Buna by-election (ara seçim) denir.

Milletvekilleri first past the post ("çizgiyi ilk geçen kazanır", yani basit çoğunluk sistemi) adlı bir sistemle seçilir. Her seçim bölgesinde, oyların yarısından fazlasını almasa bile en çok oyu alan aday kazanır. En çok seçim bölgesini kazanıp sandalyelerin çoğunluğunu elde eden parti normalde hükümeti kurar. Hiçbir partinin çoğunluğu yoksa iki parti birlikte çalışıp bir coalition (koalisyon) kurabilir.

Bu ad at yarışlarından gelir: farkı ne kadar küçük olursa olsun, bitiş direğini ilk geçen at kazanır. Aynı şekilde, herkesten bir oy fazla almak bir sandalyeyi kazanmaya yeter.

Birleşik Krallık'taki her seçim böyle işlemez. Bu bölümün ilerleyen kısmında tanışacağınız yetki devredilmiş parlamento ve meclisler, her partinin sandalye payının aşağı yukarı toplam oy payını izlediği proportional representation (nispi temsil) türleriyle seçilir.

Milletvekilinize mi ihtiyacınız var? Yazın, arayın ya da bir "surgery"ye gidin

Seçilmiş her temsilcinin kendisini seçen insanlara hizmet etme ve onları temsil etme görevi vardır. Kendi temsilcinize şöyle ulaşabilirsiniz:

• Temsilcilerinizin ve partilerinin iletişim bilgilerini bir yerel kütüphanede ya da UK Parliament web sitesinde (parliament.uk) bulabilirsiniz. Milletvekilleri, Meclis üyeleri (Assembly members) ve MSP'ler ayrıca BT'nin The Phone Book rehberinde de listelenir.
• Onlara yerel seçim bölgesi ofislerinden ya da Avam Kamarası'ndaki ofislerinden mektupla veya telefonla ulaşabilirsiniz.
• Pek çok milletvekili kendi bölgesinde düzenli olarak surgeries (halk görüşmeleri) yapar; buraya gidip sizi kaygılandıran her konuda onlarla yüz yüze konuşabilirsiniz. Görüşme saatleri genellikle yerel gazetede duyurulur.

Yetki devri: Edinburgh, Cardiff ve Belfast

1997'den bu yana merkezî hükümet yetkilerinin bir kısmını Galler, İskoçya ve Kuzey İrlanda'ya devretmiştir. Buna devolution (yetki devri) denir ve bu yetkiler devolved'dır (devredilmiştir): oradaki insanlar kendilerini doğrudan etkileyen konularda daha fazla söz sahibi olur. Welsh Assembly (Galler Meclisi) ve Scottish Parliament (İskoç Parlamentosu) 1999'dan beri vardır. Kuzey İrlanda'da Northern Ireland Assembly (Kuzey İrlanda Meclisi) bulunur, ancak bu meclis birkaç kez askıya alınmıştır.

Peki hangi kararlar Londra'da kalır, hangileri yerelde alınır?

Yetki devredilmiş üç yönetimin her birinin ayrıca kendi kamu hizmeti (civil service) teşkilatı vardır.

Galler: Cardiff'teki Ulusal Meclis

Welsh government (Galler hükümeti) ve National Assembly for Wales (Galler Ulusal Meclisi), Galler'in başkenti Cardiff'tedir. Meclisin Assembly Members (AM'ler, Meclis Üyeleri) denen 60 üyesi vardır. Seçimler dört yılda bir yapılır ve bir tür nispi temsil sistemi kullanılır. Üyeler Galce ya da İngilizce konuşabilir ve Meclisin yayımladığı her şey iki dilde çıkar.

Meclis, aralarında eğitim ve öğretim, sağlık ve sosyal hizmetler, ekonomik kalkınma ve konut bulunan 21 alanda Galler için yasa çıkarabilir. 2011'den bu yana bu alanlarda Birleşik Krallık Parlamentosu'nun onayı olmadan yasa yapabilmektedir.

İskoçya: Edinburgh'daki İskoç Parlamentosu

Scottish Parliament (İskoç Parlamentosu) 1999'da kuruldu ve İskoçya'nın başkenti Edinburgh'da toplanır. Nispi temsilin bir türüyle seçilen, MSPs (Members of the Scottish Parliament, İskoç Parlamentosu üyeleri) denen 129 üyesi vardır.

İskoç Parlamentosu, Galler Meclisi'nden daha fazla yetkiye sahiptir. Medeni hukuk ve ceza hukuku, sağlık, eğitim ve imar planlaması gibi, özellikle Birleşik Krallık Parlamentosu'na ayrılmamış her konuda İskoçya için yasa yapabilir ve ayrıca bazı ek vergi toplama yetkilerine sahiptir.

Parlamento'nun Holyrood'daki kendi binası ancak 2004'te tamamlandı; bu yüzden ilk beş yılında MSP'ler Edinburgh'daki Church of Scotland'ın (İskoçya Kilisesi) General Assembly Hall'unda (Genel Kurul Salonu) toplandı. Yeni bina planlanandan çok daha pahalıya mal oldu ve bu, o dönemde epey tartışmaya yol açtı.

Kuzey İrlanda: Stormont'taki Meclis

İrlanda 1922'de bölündüğünde Kuzey İrlanda'nın kendi Northern Ireland Parliament'ı (Kuzey İrlanda Parlamentosu) oldu. The Troubles ("Sorunlar" dönemi) olarak bilinen çatışma 1969'da başladıktan sonra bu Parlamento 1972'de kaldırıldı.

1998'de Good Friday Agreement (Hayırlı Cuma Anlaşması) olarak da bilinen Belfast Agreement (Belfast Anlaşması) imzalandı. Kısa süre sonra bugünkü Northern Ireland Assembly (Kuzey İrlanda Meclisi) kuruldu. Bir power-sharing (yetki paylaşımı) düzenlemesi kapsamında, hükümet bakanlıklarından sorumlu bakanlık görevleri büyük partiler arasında paylaştırılır. Meclisin, nispi temsille seçilen ve MLAs (Members of the Legislative Assembly, Yasama Meclisi üyeleri) denen 108 üyesi vardır.

Kuzey İrlanda Meclisi eğitim, tarım, çevre, sağlık ve sosyal hizmetler gibi konularda karar verir.

Birleşik Krallık hükümeti, yetki devredilmiş meclislerden herhangi birini askıya alma yetkisine sahiptir. Bunu, oradaki siyasi parti liderleri birlikte çalışmakta zorlandığında Kuzey İrlanda Meclisi için birkaç kez yapmıştır.

Medya ve hükümet: herkesin gözü önünde Parlamento

Parlamento'da olup bitenler televizyonda yayınlanır ve Hansard adlı resmî bir kayıtta basılır. Yazılı kaydı büyük kütüphanelerde ve Parlamento'nun web sitesinde okuyabilirsiniz.

Hansard gerçek bir kişiydi. 19. yüzyılın başında tartışmaların tutanakları Thomas Curson Hansard adlı bir matbaacı tarafından basılıyordu. Parlamento daha sonra bu işi kendisi üstlendi, ama onun adı bugüne kadar kaldı.

Çoğu insan siyaset hakkındaki bilgileri gazetelerden (çoğu zaman "the press", basın denir), televizyondan, radyodan ve internetten edinir.

• Birleşik Krallık'ta özgür bir basın vardır: gazetelerin ne yazdığını hükümet denetlemez. Bazı gazete sahiplerinin ve editörlerin güçlü siyasi görüşleri vardır ve hükümet politikasını ve kamuoyunu etkilemek için kampanyalar yürütürler.
• Televizyon ve radyo farklıdır: yasa gereği siyasi partilere dengeli yer vermek ve karşıt görüşlere eşit süre tanımak zorundadırlar.

Kimler oy kullanabilir? Önce seçmen kütüğüne kaydolun

Önceki bölüm, oy hakkının adım adım nasıl kazanıldığını anlattı. Sandıkta tam demokrasi 1928'de geldi ve 1969'da oy kullanma yaşı 18'e indirildi. Birkaç istisna dışında, Birleşik Krallık'ta doğmuş ya da sonradan vatandaşlığa geçmiş (naturalised) bütün yetişkin vatandaşlar oy kullanabilir.

Her türlü kamu seçiminde kimler oy kullanabilir? Üç grup vardır:

Seçmen kütüğü

Bir parlamento ya da yerel seçimde oy kullanmak için adınızın electoral register'da (seçmen kütüğünde, yani resmî seçmen listesinde) bulunması gerekir.

• Oy kullanma hakkınız varsa kaydolmak için yerel belediyenizdeki seçmen kayıt ofisine (electoral registration office) başvurun. Bu ofis genellikle belediyenin kendisindedir, ama İskoçya'da başka bir yerde olabilir.
• Hangi belediyeye bağlı olduğunuzu bilmiyorsanız, aboutmyvote web sitesi posta kodunuzdan bunu bulabilir. Kayıt formlarını İngilizce, Galce ve başka birkaç dilde oradan indirebilirsiniz.
• Kütük her yıl eylül ya da ekim ayında güncellenir. Her haneye bir form gönderilir; biri bu formu o evde yaşayan ve oy kullanma hakkı olan herkesle doldurup geri gönderir.
• Kuzey İrlanda'da durum farklıdır; individual registration (bireysel kayıt) uygulanır: oy kullanma hakkı olan herkes kendi formunu doldurur. Kaydolduktan sonra bilgileriniz değişmediği sürece kütükte kalırsınız.
• Yasaya göre yerel belediye kütüğü herkesin incelemesine açmak zorundadır, ama yalnızca gözetim altında. Kütük yerel seçmen kayıt ofisinde (İngiltere ve Galler'de belediye ofislerinde) tutulur; bazı kütüphanelerde ve diğer kamu binalarında da görebilirsiniz.

Seçim günü: seçmen bilgi kartından oy sandığına

Oyunuzu, İskoçya'da polling place denen bir polling station'da (oy verme yerinde) kullanırsınız. Seçimden önce postayla bir poll card (seçmen bilgi kartı) alırsınız. Kartta oy verme yerinizin neresi olduğu ve seçimin tarihi yazar. Seçim günü oy verme yerleri sabah 7'den akşam 10'a kadar açıktır.

• Vardığınızda, oy verme yerindeki görevliler adınızı ve adresinizi kontrol eder. Kuzey İrlanda'daki seçmenler ayrıca fotoğraflı kimlik göstermek zorundadır.
• Size bir ballot paper (oy pusulası) verilir; bunu bir polling booth'da (oy kabininde) kimse görmeden doldurursunuz. Kime oy vereceğiniz yalnızca sizin kararınızdır: kimse sizi belli bir adayı seçmeniz için baskı altına alamaz.
• Pusuladaki talimatlara uyarak doldurun, sonra ballot box'a (oy sandığına) atın.
• Oy verme yerine gitmek sizin için zor olacaksa, postal ballot (posta yoluyla oy) kullanarak postayla oy vermek için başvurabilirsiniz. Oy pusulası seçim gününden önce evinize gelir; doldurup geri gönderirsiniz. Bunu seçmen olarak kaydolurken isteyebilirsiniz.

Kendiniz aday olmak

Yalnızca oy vermek zorunda değilsiniz: aday da olabilirsiniz. 18 yaşında ya da daha büyükseniz ve Birleşik Krallık, İrlanda Cumhuriyeti ya da bir Commonwealth ülkesinin vatandaşıysanız, genellikle bir kamu görevine aday olabilirsiniz. Birkaç grup bunun dışındadır:

• silahlı kuvvetler mensupları
• devlet memurları (civil servants)
• belirli suçlardan mahkûm olmuş kişiler

Ayrıca Lordlar Kamarası üyeleri Avam Kamarası seçimlerine aday olamaz; ancak diğer bütün kamu görevlerine aday olabilirler.

Parlamento'yu iş başında izlemek

Parlamento'daki tartışmalar halka açıktır ve herkes içeri girip dinleyebilir.

Londra: Birleşik Krallık Parlamentosu

Halk, Palace of Westminster'daki (Westminster Sarayı) tartışmaları Avam Kamarası'nın ve Lordlar Kamarası'nın halka açık galerilerinden izleyebilir. Ücretsizdir. Milletvekilinize yazarak önceden bilet isteyebilir ya da o gün halk girişinde sıraya girebilirsiniz. Avam Kamarası için bekleme bir iki saat, hatta daha uzun sürebilir; Lordlar Kamarası'na girmek genellikle daha kolaydır.

Yetki devredilmiş üç kurum

• Kuzey İrlanda: MLA'lar Belfast'taki Stormont'ta oturur. Bir ziyaret ayarlamak için Meclisin Eğitim Hizmeti (Education Service) ile iletişime geçin, Meclisin web sitesini kullanın ya da bir MLA'ya başvurun.
• İskoçya: MSP'ler Edinburgh'daki Holyrood'da bulunan Parlamento binasında oturur. Ziyaretçi hizmetleri (visitor services) ekibi size bilgi verebilir, bilet ayırtabilir ve tur düzenleyebilir.
• Galler: AM'ler Cardiff Bay'deki Senedd'de toplanır. Rehberli bir tur ya da halka açık galeride bir yer ayırtabilirsiniz.

Birleşik Krallık ve uluslararası kuruluşlar

Birleşik Krallık yalnızca ülke içinde temsilci seçmekle kalmaz; pek çok uluslararası kuruluşun da üyesidir. Her birinin ne yaptığını ve diğerlerinden nasıl ayrıldığını bilmek önemlidir.

Commonwealth

The Commonwealth (İngiliz Milletler Topluluğu), birbirini destekleyen ve demokrasi ve kalkınma hedeflerini paylaşan ülkelerden oluşan bir gruptur. Üyelerinin çoğu bir zamanlar British Empire'ın (Britanya İmparatorluğu) parçasıydı, ama hiç parçası olmamış birkaç ülke de katılmıştır.

• Britanya hükümdarı Commonwealth'in törensel başıdır.
• 54 üye devleti vardır.
• Hiçbir ülke katılmak zorunda değildir: üyelik gönüllüdür. Commonwealth üyelerini hiçbir şeye zorlayamaz, ama bir üyeyi askıya alabilir.
• Temel değerleri demokrasi, iyi yönetim ve hukukun üstünlüğüdür.

Katılmak için Britanya ile ortak bir geçmiş gerekmez. Eski bir Portekiz sömürgesi olan Mozambik, 1995'te katıldığında Britanya İmparatorluğu'nun hiç parçası olmamış ilk üye oldu. Ruanda da 2009'da onu izledi.

Avrupa Konseyi

Council of Europe (Avrupa Konseyi) çoğu zaman AB ile karıştırılır, ama ayrı bir kuruluştur. Birleşik Krallık dahil 47 üye ülkesi vardır. Görevi, üye ülkelerde insan haklarını korumak ve geliştirmektir. Yasa yapma yetkisi yoktur; bunun yerine sözleşmeler ve şartlar hazırlar. En bilineni, bir sonraki bölümde ayrıntılı olarak ele alınan European Convention on Human Rights'tır (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi).

Birleşmiş Milletler

Birleşik Krallık, 190'dan fazla üye ülkesi olan United Nations'ın (UN, Birleşmiş Milletler) üyesidir. BM, savaşı önlemek ve uluslararası barışı ve güvenliği geliştirmek amacıyla İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra kuruldu. BM Security Council'in (Güvenlik Konseyi) 15 üyesi vardır ve uluslararası bir kriz ya da barışa yönelik bir tehdit olduğunda yapılması gerekenleri önerir. Birleşik Krallık beş daimi üyesinden biridir.

BM Genel Kurulu aslında ilk kez 10 Ocak 1946'da Londra'da, Westminster'daki Methodist Central Hall'da toplandı. Salon, Westminster Abbey'nin tam karşısında, Parlamento'ya kısa bir yürüyüş mesafesindedir.

NATO

Birleşik Krallık aynı zamanda NATO'nun (North Atlantic Treaty Organization, Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü) üyesidir. NATO, herhangi birine saldırılması hâlinde birbirlerine yardım etmeyi kabul etmiş Avrupa ve Kuzey Amerika ülkelerinden oluşur. NATO ayrıca üyeleri arasında barışı korumak için çalışır.

Bölüm özeti

Geri: Birleşik Krallık Hükümeti, Hukuk ve Sizin Rolünüz