Na pastwisku to cow (krowa); na talerzu to beef (wołowina). W zagrodzie to pig (świnia); na obiad to pork (wieprzowina). Po co angielskiemu dwa słowa na to samo zwierzę?
Odpowiedź sięga 1066 roku, gdy Anglia dostała nowego króla, nową klasę rządzącą, a w końcu także nowy rodzaj języka.
Jeden rok, trzech chętnych do korony
W styczniu 1066 roku zmarł bezdzietnie król Edward Wyznawca (Edward the Confessor). Od razu trzech mężczyzn zgłosiło roszczenia do tronu:
Harold Godwinson, najpotężniejszy możnowładca w Anglii, którego natychmiast koronowano jako Harolda II (Harold II).
Harald Srogi (Harald Hardrada), król Norwegii i wojownik wiking.
Wilhelm (William), książę Normandii (Duke of Normandy), regionu na terenie dzisiejszej północnej Francji. Twierdził, że Edward przed laty obiecał mu koronę.
We wrześniu jako pierwsi wylądowali Norwegowie, na północy. Harold poprowadził armię na północ i zwyciężył pod Stamford Bridge. Zaledwie kilka dni później flota Wilhelma dotarła do południowego wybrzeża i Harold musiał w pośpiechu prowadzić zmęczonych żołnierzy z powrotem na południe.
Jesienią 1066 roku Harold stoczył dwie bitwy w trzy tygodnie: najpierw na północy z Norwegami, potem na południu z Wilhelmem.
StyczeńUmiera Edward Wyznawca, Harold II zostaje koronowany
25 wrz.Bitwa pod Stamford Bridge (Battle of Stamford Bridge): Harold pokonuje Norwegów, Harald Srogi ginie
28 wrz.Wilhelm ląduje w Pevensey na południowym wybrzeżu
14 paź.Bitwa pod Hastings: Harold ginie, Wilhelm zwycięża
25 gru.W Boże Narodzenie Wilhelm zostaje koronowany w opactwie westminsterskim (Westminster Abbey) jako Wilhelm I (William I)
1086Ukończono Domesday Book, dwadzieścia lat po podboju
Ten ciąg wydarzeń tłumaczy wynik. Harold dopiero co stoczył jedną bitwę, a potem przeprowadził armię setki mil z powrotem na południe, więc jego ludzie byli wyczerpani, zanim walka pod Hastings w ogóle się zaczęła.
Bitwa pod Hastings: jeden dzień, który zmienił królestwo
14 października 1066 roku obie armie starły się w pobliżu Hastings w południowej Anglii. Walka trwała cały dzień, a wieczorem Harold II już nie żył. Wilhelm został królem Wilhelmem I i od tamtej pory pamięta się go jako Wilhelma Zdobywcę (William the Conqueror).
Od tamtej pory żadnej obcej armii nie udało się podbić Anglii.
Tkanina z Bayeux, scena 57. Łaciński napis HIC HAROLD REX INTERFECTUS EST znaczy „Tu ginie król Harold”. Słynna opowieść, że Harold zginął od strzały w oko, pochodzi z tej sceny, w której żołnierz zdaje się wyciągać strzałę z twarzy. Historycy wciąż spierają się, czy ta postać to w ogóle Harold, czy może jest nim mężczyzna obok, ścinany przez jeźdźca.
Zdjęcie: Myrabella, domena publiczna, za pośrednictwem Wikimedia Commons
Quiz
In 1066, who defeated Harold, the Saxon king, at the Battle of Hastings?
Pytanie po polskuKto w 1066 roku pokonał saskiego króla Harolda w bitwie pod Hastings?
Alfred Wielki (Alfred the Great) to wcześniejszy król, który walczył z wikingami. Robert Bruce (Robert the Bruce) i Edward I żyli później, w średniowieczu; poznasz ich w następnym rozdziale.
Quiz
Is the statement below TRUE or FALSE?
Since the Norman Conquest of 1066, no foreign invasion of England has succeeded.
Pytanie po polskuCzy poniższe stwierdzenie jest prawdziwe (TRUE), czy fałszywe (FALSE)? Stwierdzenie: Od podboju normańskiego w 1066 roku żaden obcy najazd na Anglię się nie powiódł.
Prawda. Po 1066 roku żadna obca armia już nigdy nie podbiła Anglii.
Tkanina z Bayeux: 70-metrowy komiks
Historię bitwy wyhaftowano na pasie płótna długim na prawie 70 metrów: to tkanina z Bayeux (Bayeux Tapestry). Mimo nazwy nie jest tkana jak prawdziwy gobelin. To haft: wełniana nić wyszyta na lnie. Żołnierze, konie i statki przesuwają się po niej scena po scenie jak w średniowiecznym komiksie.
Scena 38: flota Wilhelma przewozi konie przez kanał La Manche.
Muzeum w Bayeux, domena publiczna, za pośrednictwem Wikimedia Commons
Na tkaninę trafiła nawet kometa Halleya, która pojawiła się na niebie wiosną 1066 roku. Grupa mężczyzn wskazuje w górę, a łaciński napis obok mówi, że podziwiają gwiazdę. Ludzie w tamtych czasach uważali komety za znak, że wydarzy się coś wielkiego.
Scena 32: kometa Halleya jest w prawym górnym rogu, obok łacińskiego napisu ISTI MIRANT STELLA.
Zdjęcie: Myrabella, domena publiczna, za pośrednictwem Wikimedia Commons
Quiz
Which of the following statements is correct?
Pytanie po polskuKtóre z poniższych stwierdzeń jest prawdziwe? A: Tkanina z Bayeux upamiętnia bitwę pod Bannockburn. B: Tkanina z Bayeux upamiętnia bitwę pod Hastings.
Tkanina opowiada historię Hastings. Bannockburn to bitwa z 1314 roku, w której Szkocja pokonała Anglię; jest w następnym rozdziale.
Domesday Book: wielka królewska inwentaryzacja
Zwycięstwo pod Hastings nie zakończyło walk. Przez kilka lat Wilhelm tłumił bunty, najbrutalniej na północy, i budował zamki w całym kraju, by utrzymać kontrolę. Gdy Anglia była już pewnie w jego rękach, Wilhelm I chciał dokładnie wiedzieć, co teraz posiada. Rozesłał urzędników po całym kraju, by o każdym mieście i każdej wsi zapisali cztery rzeczy:
Miasta i wsie
Kto tam mieszkał
Do kogo należała ziemia
Jakie mieli zwierzęta
Tak powstała Domesday Book. Przetrwała do dziś i daje nam obraz angielskiego społeczeństwa tuż po podboju normańskim. Nazwa pochodzi od słowa „doomsday”, czyli Dnia Sądu (stąd polska nazwa „Księga Sądu Ostatecznego”): ludzie czuli, że tak jak przy Sądzie Ostatecznym, to, co zapisano w księdze, jest ostateczne, bez odwołania i bez możliwości zmiany.
Strona Domesday Book (Cambridgeshire), zapisana ręcznie po łacinie. Czerwone litery to nazwy miejscowości i nagłówki.
Domena publiczna, za pośrednictwem Open Domesday (Anna Powell-Smith) i Wikimedia Commons
Quiz
What is the Domesday Book?
Pytanie po polskuCzym jest Domesday Book? A: Zbiorem poematów o pielgrzymach wędrujących do Canterbury B: Kartą, która ograniczyła władzę króla C: Spisem miast, wsi, ludzi, ziemi i zwierząt w Anglii po podboju normańskim D: Pierwszą książką wydrukowaną w Anglii
A opisuje The Canterbury Tales (Opowieści kanterberyjskie) Chaucera, B to Magna Carta (1215), a D wiąże się z prasą drukarską Williama Caxtona. Wszystkie trzy znajdziesz w następnym rozdziale.
Jak narodził się angielski: francuski dla panów, staroangielski dla chłopów
Wróćmy do pytania z początku. Po podboju w Anglii istniały obok siebie dwa języki:
Król i możni mówili normandzkim francuskim (Norman French).
Zwykli chłopi nadal mówili po anglosasku (Anglo-Saxon), czyli w języku staroangielskim.
W ciągu kilkuset lat oba języki zlały się w jeden język angielski. Dlatego we współczesnym angielskim tak często występują pary słów o podobnym znaczeniu: jedno z francuskiego, drugie z anglosaskiego.
Na pastwisku: chłopi mówili po staroangielskuNa stole: możni mówili po francusku
cowOld English cū
→
beefFrench bœuf
pigOld English
→
porkFrench porc
sheepOld English
→
muttonFrench mouton
Ten wzór odpowiada temu, kto pracował, a kto jadł. Chłopi doglądający bydła na polach mówili po angielsku, więc żywe zwierzę to cow; możni jedzący mięso przy stole mówili po francusku, więc mięso to beef. Ze świniami i owcami jest tak samo. Walter Scott spopularyzował ten pomysł w powieści Ivanhoe z 1819 roku, a językoznawcy mówią, że prawdziwa historia była bardziej zawiła, ale to wygodny sposób, by zapamiętać, że „cow” pochodzi z anglosaskiego. Gdy następnym razem zamówisz burgera wołowego (beef burger), zjesz kawałek 1066 roku.
Quiz
Which TWO of these words come from Anglo-Saxon?
Pytanie po polskuKtóre DWA z tych słów pochodzą z anglosaskiego?
„Park” i „beauty” pochodzą z normandzkiego francuskiego. Sposób na zapamiętanie: apple, cow i summer to codzienne słowa z życia na wsi.
Quiz
Is the statement below TRUE or FALSE?
Following 1066, Anglo-Saxon was the language of the king and the nobles, and Norman French was the language of the peasants.
Pytanie po polskuCzy poniższe stwierdzenie jest prawdziwe (TRUE), czy fałszywe (FALSE)? Stwierdzenie: Po 1066 roku anglosaski był językiem króla i możnych, a normandzki francuski językiem chłopów.
Fałsz: było odwrotnie. Możni mówili po francusku, a chłopi po staroangielsku. Pamiętaj, kto jadł wołowinę (beef).
A co z Walią i Szkocją?
Normanowie nie poprzestali na Anglii.
Walia: Normanowie najpierw podbili Walię, ale z czasem Walijczycy odzyskali część ziem.
Szkocja: Szkoci i Normanowie walczyli na pograniczu. Normanowie zajęli część ziem przygranicznych, ale nie najechali Szkocji.
Wilhelm I zmarł w 1087 roku, ale jego następcy zachowali jego apetyt na ziemię. Przez kolejne czterysta lat walczyli o Walię, Szkocję i Irlandię, a także we Francji. Od tego zaczyna się następny rozdział.
Quiz
Which of the following statements is correct?
Pytanie po polskuKtóre z poniższych stwierdzeń jest prawdziwe? A: Normanowie podbili całą Szkocję i rządzili nią przez 200 lat. B: Na początku Normanowie przejęli kontrolę nad Walią, ale z czasem Walijczycy odzyskali ziemie.
Normanowie nigdy nie rządzili całą Szkocją.
Podsumowanie rozdziału
1066
Bitwa pod Hastings: Wilhelm pokonuje Harolda II
Wilhelm Zdobywca
Książę Normandii, który został królem Anglii Wilhelmem I
Ostatni udany najazd
Od podboju normańskiego żaden obcy najazd na Anglię się nie powiódł
Tkanina z Bayeux
Haft upamiętniający Hastings; przechowywany we Francji
Domesday Book
Spis angielskich miast, ludzi, ziemi i zwierząt; zachował się do dziś
Francuski + anglosaski
Zlały się w angielski. Park i beauty pochodzą z francuskiego; apple, cow i summer ze staroangielskiego
Walia / Szkocja
Walię podbito, potem częściowo odzyskana; Szkocji nie najechano
Miasta i wsie
Kto tam mieszkał
Do kogo należała ziemia
Jakie mieli zwierzęta
