El kitabı

5. bölüm: Birleşik Krallık hükümeti, hukuk ve sizin rolünüz

Kapsam

Hukuk, polis ve mahkemeler

Okuma

yaklaşık 18 dk

Sorular

12 soru

Yasalara Saygı: Sulh Hâkimlerinden Jürilere

İngiltere'de bir ceza davasındaki jüri 12 kişiden oluşur ve sonunda yalnızca "suçlu" ya da "suçsuz" diyebilir. Sınırı geçip İskoçya'ya gittiğinizde jüri 15 kişidir ve üçüncü bir seçenekleri daha vardır: "not proven" (suç kanıtlanamadı).

Tek bir ülkede mahkemeler neden bu kadar farklı görünür? Bu bölüm, günlük hayatta karşılaşabileceğiniz yasalarla başlıyor; ardından polisin ne yaptığına ve hâkimlerin ne kadar bağımsız olduğuna geçiyor; sonunda da Birleşik Krallık'ın üç mahkeme sistemini yan yana koyuyor.

Çıkış noktası basittir: yasaları bilmek ve onlara uymak, Birleşik Krallık'ta yaşayan herkesin en önemli görevlerinden biridir. Her kökenden insan burada hoş karşılanır, ama başka ülkelerde serbest olan bazı şeylere Birleşik Krallık'ta kesinlikle izin verilmez. Yasaya saygı göstermeyen biri süresiz oturum alabileceğine güvenemez.

Yasa önünde eşitlik: ceza hukuku ve medeni hukuk

Birleşik Krallık hukukunun ilk ilkesi basittir: herkes yasa önünde eşittir. Kim olursanız olun, nereden gelirseniz gelin, yasa size herkese uyguladığı kurallarla davranır.

Hukuk iki geniş türe ayrılır:

• Criminal law (ceza hukuku) suçlarla ilgilidir. Davaları genellikle polis, bazen de yerel belediye gibi başka bir makam soruşturur; cezaya mahkemeler karar verir.
• Civil law (medeni hukuk) kişiler ya da gruplar arasındaki anlaşmazlıkları çözmek içindir.

Bunlar Birleşik Krallık'ta suçtur

İşte yeni gelenlerin yasa dışı olmasını beklemeyebileceği bazı şeyler:

• Silah taşımak: kendinizi korumak için olduğunu söyleseniz bile her türlü silahı taşımak suçtur. Buna silahlar, bıçaklar ve birine zarar vermek için yapılmış ya da değiştirilmiş her şey dahildir.
• Uyuşturucu: eroin, kokain, ecstasy ve esrar (cannabis) dahil uyuşturucu almak ya da satmak yasa dışıdır.
• Irkçı suçlar: birini dini ya da etnik kökeni nedeniyle taciz etmek, korkutmak ya da huzursuz etmek suçtur.
• Tütün satmak: sigara, puro ya da sarma tütün gibi tütün ürünlerini 18 yaşından küçük kimseye satamazsınız.
• Kamuya açık yerlerde sigara içmek: kamuya açık kapalı alanların neredeyse hepsinde sigara içmek yasaktır; tabelalar nerede sigara içemeyeceğinizi gösterir.
• Alkol almak: 18 yaşından küçük birine alkol satmak ya da onun için alkol almak suçtur. Tek bir istisna vardır: 16 yaş ve üstündekiler bir restoranda ya da otelde yemekle birlikte alkol içebilir.
• Sokakta alkol içmek: bazı yerler, sokakta alkol içemeyeceğiniz alcohol-free zone (alkolsüz bölge) olarak işaretlenmiştir. Polis alkole el koyabilir ya da gençlere kamuya açık bir yerden ayrılmalarını söyleyebilir. Bu kurallara uymazsanız para cezası alabilir ya da gözaltına alınabilirsiniz.

Elbette bu liste eksiksiz değil. Cinayet, hırsızlık, saldırı ve çoğu ülkede suç olan diğer eylemler Birleşik Krallık'ta da suçtur.

Bu kuralların bazıları sandığınızdan daha yenidir. Kapalı alanlarda sigara yasağı ancak 2006 ve 2007'de getirildi: Mart 2006'da İskoçya'da başladı, Temmuz 2007'de İngiltere'de tamamlandı. Ondan önce dumanlı bir pub, Britanya'nın en tanıdık manzaralarından biriydi.

Bunlar medeni hukuk anlaşmazlıklarıdır

• Konut: ev sahipleri ile kiracılar arasındaki anlaşmazlıklar; örneğin tamirat ya da tahliye (evden çıkarılma) konusunda.
• Tüketici hakları: örneğin ayıplı (kusurlu) çıkan bir ürün satın almak ya da kötü giden bir hizmet.
• İş: ücret, haksız yere işten çıkarılma ya da işyerinde ayrımcılıkla ilgili anlaşmazlıklar.
• Borç: birine borcunuz varsa sizi mahkemeye verebilir.

Polis: herkesi korur, kendisi de yasaya uyar

Birleşik Krallık'ta polisin görevi üç şeyde toplanır:

Can ve mal güvenliğini korumak

Kargaşayı önlemek (asayişi korumak)

Suçu önlemek ve ortaya çıkarmak

Birleşik Krallık polisi birçok ayrı teşkilat hâlinde çalışır; her birinin başında bir Chief Constable (polis teşkilatının en üst amiri) bulunur. Polis hükümetten bağımsızdır.

Kasım 2012'de İngiltere ve Galler'deki halk, Police and Crime Commissioners (PCC; Polis ve Suç Komiserleri) seçmek için ilk kez oy kullandı. Doğrudan halk tarafından seçilen bu komiserlerin görevi, yerel polisin iyi çalışmasını ve toplumun ihtiyaçlarını karşılamasını sağlamaktır. Yerel polisliğin önceliklerini ve bütçesini belirlerler ve Chief Constable'ı atarlar.

Polis, kökeni ve yaşadığı yer ne olursa olsun herkes için bir kamu hizmetidir. Polis de yasaya uymak zorundadır. Yetkilerini kötüye kullanamaz, yalan beyanda bulunamaz, kaba ya da hakaret edici davranamaz, ırk ayrımcılığı yapamaz. Yolsuzluğa karışan ya da yetkisini kötüye kullanan polis memurları ağır biçimde cezalandırılır.

Polisle birlikte police community support officers (PCSO; toplum destek görevlileri) çalışır. Görevleri bölgeden bölgeye değişir, ama genellikle sokaklarda devriye gezer, halkla birlikte çalışır, olay yerlerinde ve büyük etkinliklerde polise destek olurlar.

Herkes de polisin suçu önlemesine ve ortaya çıkarmasına elinden geldiğince yardım etmelidir. Polis sizi gözaltına alıp karakola götürürse size nedenini söyler ve hukuki danışmanlık isteyebilirsiniz.

İngiltere, Galler ve İskoçya'da polislerin çoğu silah taşımaz; istisna Kuzey İrlanda'dır. Acil bir durumda 999'u ararsınız; bu numara 1937'de Londra'da dünyanın ilk acil durum telefon numarası olarak başladı. Acil olmayan durumlar için 101'i arayın.

Polisten memnun değil misiniz? Şikâyet edebilirsiniz

Polis hata yaptığında bunu çözmek için bir şikâyet sistemi vardır. Halktan herkes, ya bir karakolda ya da ilgili teşkilatın Chief Constable'ına mektup göndererek şikâyette bulunabilir. Birleşik Krallık'ın her bölgesinde başvurulabilecek bağımsız bir yer de vardır:

• İngiltere ve Galler: doğrudan şikâyette de bulunabileceğiniz bağımsız bir kurum. Web sitesi policeconduct.gov.uk, Independent Office for Police Conduct'a (IOPC; Bağımsız Polis Davranışı Ofisi) aittir.
• İskoçya: daha önce şikâyette bulunduysanız ve şikâyetinizin ele alınış biçiminden memnun değilseniz Police Investigations and Review Commissioner'a (PIRC; Polis Soruşturma ve İnceleme Komiseri) başvurabilirsiniz.
• Kuzey İrlanda: Police Ombudsman (Polis Ombudsmanı, yani polis şikâyetlerine bakan bağımsız denetçi) Ofisi.

Terörizm ve aşırıcılık

Birleşik Krallık çeşitli türde terör tehditleriyle karşı karşıyadır. En ciddisi Al Qa'ida (El Kaide), ona bağlı gruplar ve onun fikirlerini paylaşan örgütlerden gelir. Bunun yanında Kuzey İrlanda ile bağlantılı terörizm de vardır.

Bütün terör grupları insanları radikalleştirmeye (aşırı görüşlere yöneltmeye) ve sonra saflarına katmaya çalışır; yöntemleri, yerleri ve ölçekleri farklı olsa da. Kanıtlar bu grupların halktan çok az destek gördüğünü gösteriyor. Yine de Birleşik Krallık'a yerleşmeyi düşünenlerin bu tehdidi bilmesi gerekir.

Her vatandaş kendini güvende hissetmelidir; buna her türlü aşırıcılıktan güvende olmak da dahildir. Extremism (aşırıcılık), Birleşik Krallık'ın temel değerlerine karşı konuşmak ya da hareket etmek demektir. Bu, hem dinî aşırıcılığı hem de aşırı sağ aşırıcılığı kapsar.

Birinin sizi aşırıcı ya da terörist bir gruba çekmeye çalıştığını düşünüyorsanız yerel polise bildirin.

Hâkimler: hükümet bile müdahale edemez

Hâkimlerin hepsine birden the judiciary (yargı) denir. Görevleri yasayı yorumlamak ve yargılamaların adil olmasını sağlamaktır; hükümet onların işine müdahale edemez.

Hâkimlerin ne kadar yetkisi vardır?

• Biri hükümetin yasa dışı davrandığını ileri sürerse ve hâkimler de buna katılırsa, hükümet ya politikasını değiştirmek ya da Parlamento'dan yasayı değiştirmesini istemek zorundadır.
• Hâkimler bir kamu kurumunun birinin yasal haklarına saygı göstermediğine karar verirse, o kuruma davranış biçimini değiştirmesini ya da tazminat ödemesini ya da ikisini birden emredebilir.
• Hâkimler kişiler ya da kuruluşlar arasındaki anlaşmazlıkları da çözer; örneğin sözleşmeler, mülkiyet, çalışma hakları ya da bir kazanın ardından olanlar hakkında.

İngiliz hâkimlerinin asla yapmadığı bir şey vardır: tokmak vurmak. Tahta tokmak Amerikan dizilerinin vazgeçilmezidir, ama İngiltere ve Galler'deki mahkemelerde hiç yoktur; doğruluk kontrolü yapan yardım kuruluşu Full Fact, bu yanlışı düzeltmek için 2014'te bir yazı bile yayımladı. İngiliz mahkemelerinin ünlü görünümü peruklar ve cüppelerdir.

Ceza mahkemeleri: yan yana üç sistem

Birleşik Krallık'ta tek bir mahkeme sistemi yoktur, üç tane vardır: biri İngiltere ve Galler, biri İskoçya, biri de Kuzey İrlanda için. Genel olarak aynı şekilde işlerler, ama adlar ve ayrıntılar farklıdır. Bu farklar sınavda çok sevilir; bu yüzden bütün resmi görmek için aşağıdaki şemayla başlayın.

Küçük davalar: sulh hâkimlerine

İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda'da küçük ceza davalarının çoğu Magistrates' Court'a (sulh ceza mahkemesi) gider. İskoçya'da küçük ceza davaları Justice of the Peace Court'a (sulh mahkemesi) gider.

Magistrate (sulh hâkimi), İskoçya'da ise Justice of the Peace (JP), sıradan bir yerel sakindir. İngiltere, Galler ve İskoçya'daki sulh hâkimleri genellikle maaş almaz ve hukuk eğitimi almış olmaları gerekmez. Eğitimden geçerler ve mahkemede onlara bir hukuk danışmanı yardım eder. Sanığın suçlu olup olmadığına, suçluysa cezanın ne olacağına karar verirler.

Kuzey İrlanda farklıdır. Orada davaya bir District Judge (bölge hâkimi) ya da Deputy District Judge (bölge hâkim yardımcısı) bakar. Bu hâkimler maaş alır ve hukuk eğitimi almıştır.

Ceza adaletinin asıl büyük kısmı burada işler. İngiltere ve Galler yargısının web sitesine göre, neredeyse her ceza davası bir Magistrates' Court'ta başlar ve yaklaşık %95'i yine orada biter. Televizyondaki gibi on iki jürili büyük duruşmalar aslında oldukça nadirdir.

Ağır davalar: jüri devreye girer

İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda'da ağır ceza davaları Crown Court'ta (ağır ceza mahkemesi) bir hâkim ve bir jüri tarafından görülür.

İskoçya'da ağır davalar bir Sheriff Court'a gider; davaya ya tek başına bir sheriff (hâkim) ya da bir sheriff ile bir jüri bakar. Cinayet gibi en ağır davalar ise High Court of Justiciary'ye (İskoçya'nın en yüksek ceza mahkemesi; çoğu zaman kısaca High Court denir) gider ve orada bir hâkim ve bir jüri tarafından görülür.

Jury (jüri), yerel electoral register'dan (seçmen kütüğü) rastgele seçilen sıradan insanlardan oluşan bir gruptur:

• İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda: 12 kişi
• İskoçya: 15 kişi

Size bir çağrı belgesi (summons; sizi göreve çağıran resmî bir mektup) gelirse jüride görev yapmak zorundasınız. Bunun tek istisnası, görev için uygun olmamanız (örneğin sabıka kaydınız varsa) ya da muaf tutulmak için geçerli bir nedeninizin olmasıdır (örneğin hastalık). Jüri üyeleri mahkemede delilleri dinler ve ardından "guilty" (suçlu) ya da "not guilty" (suçsuz) kararına varır. İskoçya'da üçüncü bir karar da mümkündür: "not proven" (kanıtlanamadı). Jüri birini suçlu bulursa cezaya jüri değil, hâkim karar verir.

Kimlerin seçilebileceği ve hangi yaşta görev yapılabileceği bir sonraki bölümde, Toplumdaki Rolünüz bölümünde anlatılıyor.

Youth Courts (Çocuk Mahkemeleri)

İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda'da 10 ile 17 yaş arasındaki sanıkların davaları genellikle bir Youth Court'ta (çocuk mahkemesi) görülür. Davaya özel eğitim almış en fazla üç sulh hâkimi ya da bir District Judge bakar. En ağır davalar yine Crown Court'a gider.

Youth Court'ların bazı özel kuralları vardır:

• Gencin anne babasının ya da bakımını üstlenen kişilerin orada bulunması beklenir.
• Halk içeri alınmaz.
• Gazeteler ve diğer medya, gencin adını ya da fotoğrafını yayımlayamaz.

İskoçya, yasayı çiğneyen çocuklar ve gençler için Children's Hearings System'i (Çocuk Duruşmaları Sistemi) kullanır. Kuzey İrlanda'da ise suç işleyen gençlere nasıl yaklaşılacağına karar vermek için bir youth conferencing (gençlik konferansı) sistemi vardır.

Youth Court'ların 10 yaştan başlamasının nedeni, İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda'da cezai sorumluluk yaşının 10 olmasıdır.

Hukuk mahkemeleri ve küçük alacak davaları

Hukuk (medeni hukuk) davalarının kendi mahkemeleri vardır:

• County Court (yerel hukuk mahkemesi), alacağınız olan parayı geri almak, kişisel yaralanma, aile meseleleri, sözleşme ihlalleri ve boşanma gibi çok çeşitli hukuk anlaşmazlıklarına bakar. İskoçya'da bu davaların çoğu Sheriff Court'ta görülür.
• İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda'da daha büyük hukuk davaları, örneğin yüksek tazminat talep edilen davalar, High Court'a (Yüksek Mahkeme) gider. İskoçya'daki karşılığı Edinburgh'daki Court of Session'dır (İskoçya'nın yüksek hukuk mahkemesi).

Küçük alacak davaları: bir masa etrafında çözmek

Small claims procedure (küçük alacak davaları usulü), avukata çok para ve zaman harcamadan küçük anlaşmazlıkları çözmenin resmî olmayan bir yoludur.

• Üst sınırlar: İngiltere ve Galler'de £10.000'ın altındaki talepler; İskoçya ve Kuzey İrlanda'da £3.000'ın altındaki talepler.
• Davaya bir hâkim sıradan bir odada bakar; herkes bir masanın etrafında oturur.
• Talebinizi Money Claims Online üzerinden internetten de yapabilirsiniz.
• Daha fazla bilgi için yerel County Court'a ya da Sheriff Court'a başvurun. İngiltere ve Galler'e ilişkin bilgiler Birleşik Krallık hükümetinin web sitesinde (GOV.UK) yer alır; İskoçya ve Kuzey İrlanda'nın kendi mahkeme web siteleri vardır.

Avukat tutmak: solicitor'lar

Solicitor (avukat), hukuki danışmanlık veren, müvekkilleri adına hukuki işlem yapan ve onları mahkemede temsil edebilen eğitimli bir hukukçudur. Birleşik Krallık'ın her yerinde avukatlık büroları vardır.

Bir avukat ararken:

• Önce hangi hukuk alanlarında uzmanlaştığına ve sizinkine benzer davalarla ilgilenip ilgilenmediğine bakın.
• Birçok avukat yerel gazetelerde ilan verir.
• Citizens Advice adlı yardım kuruluşu size bölgenizdeki avukatların adlarını ve çalıştıkları alanları verebilir. Avukatların meslek kuruluşlarına da sorabilirsiniz: İngiltere ve Galler için Law Society (avukatların meslek birliği), Law Society of Scotland ve Law Society of Northern Ireland.
• Ücretler genellikle davanıza harcanan zamana göre belirlenir; bu yüzden yaklaşık ne kadar tutacağını en başta sorun.

Bölüm özeti

Geri: Birleşik Krallık Hükümeti, Hukuk ve Sizin Rolünüz